ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ (Δ. Νατσιός)

Παιδ κα βυζαντιν εκόνα

Γράφει ὁ Δημ. Νατσιὸς
Δάσκαλος-Κιλκὶς

.                 Τὸ ἔχουμε τονίσει ἐπανειλημμένως ὅτι ἀπὸ τὰ σχολικὰ ἐγχειρίδια, τὰ βιβλία Γλώσσας, τὰ Ἀναγνωστικὰ τοῦ Δημοτικοῦ -ὅπως τὰ ὀνομάζαμε παλαιότερα-εἶναι τὰ κρισιμότερα καὶ ἀπὸ πλευρᾶς συγγραφῆς, τὰ δυσκολότερα. (Μία διευκρίνηση. Τὰ βιβλία Γλώσσας, ὀνομάζονταν Ἀναγνωστικά, ὄχι μόνο γιατί μέσῳ τῶν βιβλίων αὐτῶν μάθαινε ὁ μαθητὴς ἀνάγνωση, νὰ συλλαβίζει, νὰ διαβάζει. Αὐτὸ τελειώνει στὴν Α´ Δημοτικοῦ. Μὲ τὰ παλιά, ὡραῖα Ἀναγνωστικά, γινόταν ἀνάγνωση τοῦ πολιτισμοῦ μας. Ξεφυλλίζοντάς τα ὁ μαθητὴς περιδιάβαινε καὶ οἰκειωνόταν τά, καθ’ ἡμᾶς, τιμαλφῆ. Τὰ βιβλία περιεῖχαν γνώσεις ἱστορικές, γεωγραφικές, λαογραφικές. Τὰ μυρίπνοα ἄνθη τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀρωμάτιζαν τὰ «φυλλώματά» τους. Γι’ αὐτὸ καὶ συγγραφ τος νατίθετο σ τρανος κα σπουδαίους λογοτέχνες κα πιστήμονες κα χι, ς εθισται σήμερα, σ σκύβαλα κα περιτρίμματα τς θνοαποδόμησης). Τὰ βιβλία, λοιπόν, Γλώσσας, ἀλλὰ καὶ ὁ δάσκαλος ἀποτελοῦν γιὰ τὸν μικρὸ μαθητὴ ἐνσάρκωση τῆς κοινωνίας, στὴν ὁποία τὸ σχολεῖο τὸν ὁδηγεῖ. Στ βιβλία ντικατοπτρίζεται τ ποιν τς κοινωνίας στν ποία καλεται μικρς μαθητς ν νηλικιωθε κα ν προκόψει. Ἔχουμε ἀναφερθεῖ πολλὲς φορὲς στὰ ἀνούσια καὶ ἐπικίνδυνα κείμενα ποὺ περιέχουν τὰ βιβλία Γλώσσας. Τὰ βιβλία ὅμως ἔχουν καὶ εἰκαστικὴ διάσταση. Καὶ μέσῳ τῆς εἰκόνας περνοῦν μηνύματα, κάποτε δραστικότερα ἀπὸ τὸν λόγο. (Ἡ λέξη εἰκόνα προέρχεται ἀπὸ τὸ ρῆμα εἴκω, ποὺ σημαίνει ὁμοιάζω, ἐξ οὗ καὶ ὁ σύγχρονος ὅρος «εἰκαστικὲς τέχνες»).
.                 Πρὶν ὅμως ἀκροθίξουμε τὸ περιεχόμενο τῶν βιβλίων, μία ἀναφορὰ στὸν εἰκαστικὸ καλλωπισμὸ τῶν τάξεων. Θυμᾶμαι πρὶν ἀπὸ ἀρκετὰ χρόνια, ὑπηρετοῦσα στὸ σχολεῖο τῶν Ἄνω Σουρμένων, χωριὸ σκαρφαλωμένο στοὺς πρόποδες τοῦ καταπράσινου καὶ πανέμορφου ὅρους Μπέλλες, στὰ σύνορα μὲ τὰ Σκόπια. Συνηθίζω νὰ ἔχω ἀναρτημένα, στοὺς τοίχους τῆς αἴθουσας, κάδρα τῶν ἡρώων τῆς ἱστορίας μας, καθὼς καὶ λίγες εἰκόνες, βυζαντινὲς ἁγιογραφίες. Ἐπισκέπτεται τὸ διθέσιο σχολεῖο -ἔκλεισε πιὰ- σχολικὸς σύμβουλος, «προοδευτικῆς» κοπῆς. (Ἦταν τὰ χρόνια τῆς σοσιαληστρικῆς λαίλαπας καὶ φαυλοπραξίας). Μοῦ ζήτησε νὰ κατεβάσω τὶς εἰκόνες καὶ τὰ κάδρα τῶν ἡρώων, διότι δὲν δημιουργοῦν «παιδαγωγικὴ ἀτμόσφαιρα», τρομάζουν τὰ παιδιὰ καὶ νὰ ἀναρτήσω τοπία, ζῶα καὶ λοιπὲς χαζοχαρούμενες παραστάσεις.
.                 Πρῶτον, τοῦ ἀπάντησα, ἡ αἴθουσα δὲν εἶναι προέκταση τοῦ παιδικοῦ δωματίου, πρέπει ὁ χῶρος νὰ ἀναδίδει σοβαρότητα. Δεύτερον, ἂν στρέψουν τὸ βλέμμα τους τὰ παιδιὰ ἀριστερὰ ἀντικρίζουν τὸ Μπέλλες καί, ἂν κοιτάξουν δεξιά, τὴν ὡραιότατη λίμνη Δοϊράνη. Τί δουλειὰ ἔχουν τὰ τοπία, ὅταν ἔχεις, ζωντανὸ μπροστὰ στὰ μάτια σου τὸν… τόπο. Τρίτον, οἱ ἥρωες, οἱ ἀνέσπερες μορφές τους, δὲν «κατεβαίνουν», γιατί αὐτοὶ μᾶς ἐλευθέρωσαν, τὰ παιδιὰ τοὺς συνήθισαν, ἔγιναν «φίλοι» τους. Δὲν κατάλαβε, σηκώθηκε καὶ ἔφυγε. Δν μπορ ν καταλάβω, γιατί μία φωτογραφία μ γατάκια πο παίζουν, εναι παιδαγωγικς τελεσφερότερη π τν παράσταση, γι παράδειγμα, τς ξόδου το Μεσολογγίου. Ἀντίθετα ἡ δεύτερη διδάσκει μία πολὺ ὑψηλὴ ἔννοια, τὴν θυσία, ἐνῶ ἡ πρώτη εἶναι ἕνα ρηχὸ «μπακλαβούργημα», ποὺ θὰ ἔλεγε καὶ ὁ Κόντογλου. Δὲν θυμᾶμαι ποῦ τὸ ἐντόπισα, ἀλλὰ σημείωσα ἕνα σπουδαῖο κείμενο τοῦ Παλαμᾶ, γι’ αὐτὴν τὴν ὑποτίμηση οὐσιαστικά τοῦ μαθητῆ, τοῦ παιδιοῦ.
.                 «Ἔχω γιὰ τοῦ παιδιοῦ τὸν νοῦ μία ἰδέα κάπως διαφορετικὴ ἀπὸ ἄλλους. Πιστεύω πὼς τὸ μυαλό του μπορεῖ νὰ χωνέψει τροφὴ πιὸ λεπτὴ καὶ πιὸ βαθιὰ ἀπ’ ὅση συνηθίζουμε νὰ τοῦ προσφέρουμε. Μέσα στὸν μικρόκοσμο τῆς ψυχῆς του γίνονται πράγματα πιὸ πολλὰ κι ἀπ’ ὅσα φαντάζονται τοῦ κόσμου οἱ ψυχολόγοι. Οἱ πιὸ μεγάλοι ἄνθρωποι μοῦ φαίνεται πὼς εἶν’ ἐκεῖνοι ποὺ ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια τους γρικούσανε κουβέντες καὶ ἀναστρεφότανε μὲ ἰδέες πιὸ ψηλὲς ἀπὸ τὸ παιδακίσιο μπόι τους». (Σοφὲς κουβέντες. Γιατί γιὰ παράδειγμα, νὰ μὴν ὑπάρχουν στὰ βιβλία Γλώσσας ἀποσπάσματα ἀπὸ τὰ ἐξαίσια ἔργα τοῦ Πλούταρχου, τοῦ Μεγ. Βασιλείου -σὲ στρωτὴ νεοελληνική- τοῦ Παπαδιαμάντη καὶ βρίσκεις ἀνοητολογήματα τοῦ τύπου «ἡ Φρικαντέλα ἡ μάγισσα»;).
.                 Εἶναι γνωστὸ πὼς τὰ τελευταῖα χρόνια τὰ γνωστά, σκοτεινὰ κέντρα τῶν Χριστομάχων, χρησιμοποιώντας τὸ ἐπιχείρημα τοῦ λεγόμενου οὐδετερόθρησκου σχολείου, βάλθηκαν νὰ ἀποκαθηλώσουν ἀπὸ τὶς σχολικὲς τάξεις τὶς εἰκόνες. Στὰ σχολικὰ βιβλία Γλώσσας, οἱ σύγχρονοι αὐτοὶ Εἰκονομάχοι σχεδὸν πέτυχαν τὸν ἐξοβελισμὸ τῆς ὀρθόδοξης ἁγιογραφίας. Μετὰ βίας σ’ ὅλα τὰ βιβλία Γλώσσας τοῦ Δημοτικοῦ θὰ συναντήσεις 5-6 εἰκόνες. (Ἀκόμη καὶ στὶς ἑορταστικὲς ἑνότητες -Χριστούγεννα, Πάσχα- παρελαύνουν οἱ φραγκοζωγραφιές, κάρτες, αὐγὰ καὶ χιονάνθρωποι ἐνῶ δὲν θὰ βρεῖς, γιὰ παράδειγμα, εἰκόνα τῆς Γέννησης τοῦ Χριστοῦ στὸ κεφάλαιο γιὰ τὰ Χριστούγεννα τῆς Ε´ Δημοτικοῦ). Κατ’ αὐτοὺς τὸ λιτό, «ἀνεξίκακον καὶ ἀθεάτριστον» τῆς βυζαντινῆς ἁγιογραφίας δὲν συνάδει μὲ τὴν παιδικὴ ἡλικία. Εἶναι ὅμως ἔτσι τὰ πράγματα; Χρησιμοποιώντας τὴν ἐξαίρετη ἔκδοση τῆς Ι. Μ. Τιμίου Προδρόμου Καρέας, «τί ξέρεις ἐσὺ γιὰ τὶς εἰκόνες» σημειώνουμε τὰ ἑξῆς:
.                 Ἂν βάλουμε τὸ παιδὶ νὰ ζωγραφίσει π.χ. ἕνα δέντρο, ἐκεῖνο θὰ ἀκολουθήσει φυσικότατα τὴ βυζαντινὴ ζωγραφική. Θὰ ζωγραφίσει τὸ δέντρο μὲ κάθε του φύλλο χωριστά, εὐδιάκριτα, τὸν κάθε καρπὸ ὁλόκληρο, συγκεκριμένο. Διότι τὸ παιδὶ ἔχει ἔμφυτη τὴν αἴσθηση τῆς ἑνότητας, ἐνῶ ἡ δυτικὴ τέχνη, ποὺ ἔχει ὡς κύριο χαρακτηριστικό της τὴν ἀποσπασματικότητα, τοῦ δημιουργεῖ διλήμματα. Τὸ παιδὶ δηλαδὴ δὲν μπορεῖ νὰ δημιουργήσει κάτι μισό, π.χ. ἕνα σπίτι ἢ ἕνα βουνὸ μισὸ καὶ τὸ ἄλλο μισὸ νὰ χάνεται μέσα στὴ σκιά. Στὸ παιδικὸ σχέδιο, ὅπως καὶ τὸ βυζαντινό, ὅλα φαίνονται, ὅλα παρατίθενται. Ὅλα τὰ φύλλα εἶναι πάνω στὰ δέντρα, τίποτε δὲν εἶναι πεσμένο κάτω.
.                 Ἐπίσης τὸ παιδὶ δὲν δεσμεύεται ἀπὸ τοὺς νόμους τῆς ὀπτικῆς καὶ τῆς προοπτικῆς. Ἂν τοῦ πεῖς νὰ ζωγραφίσει τὴν οἰκογένειά του, θὰ ζωγραφίσει μεγαλύτερο τὸν πατέρα, λίγο μικρότερη τὴ μητέρα καὶ τὰ παιδιὰ ἀκόμη μικρότερα. Θὰ ζωγραφίσει δηλαδὴ ἀξιολογικά, ὅπως κάνει καὶ ἡ βυζαντινὴ τέχνη. Ἔχουμε δεῖ εἰκόνες στὶς ὁποῖες τὸ πρόσωπο ποὺ κυριαρχεῖ, ζωγραφίζεται μεγαλύτερο. (Ἡ Θεοτόκος στὴν εἰκόνα τῆς Γέννησης τοῦ Χριστοῦ, ὁ Παῦλος καὶ ὁ Πέτρος στὴν εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς). Ζωγραφίζονται μεγαλύτεροι ἀξιολογικά, σύμφωνα μὲ τὴν πνευματικὴ προοπτική. Ἀπ’ αὐτὰ γίνεται κατανοητὸ ὅτι στὸ παιδὶ ἡ βυζαντινὴ ζωγραφικὴ ταιριάζει περισσότερο, διότι δὲν τὸ βάζει σὲ διλήμματα σκιοπλαστικά, ἀνταγωνισμοὺς στὸ θέμα ὅλου καὶ μέρους, στὸ προοπτικὸ βάθος καὶ τὸ βοηθᾶ νὰ ἐκφράσει αὐτὸ ποὺ ἔχει μέσα του.
.                 Ἕνα ἄλλο σημεῖο ταυτίσεως παιδικοῦ σχεδίου καὶ βυζαντινοῦ, εἶναι ἡ θέα τῶν ἀθεάτων. Ἡ βυζαντινὴ εἰκόνα ἱστορεῖ, ὄχι μόνο τὰ θεατά, ἀλλὰ καὶ τὰ ἀθέατα ἀκόμη, πράγμα ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ τὸ κάνει ἡ δυτικὴ φαινομενοκρατικὴ τέχνη. Π.χ. στὴν εἰκόνα τῆς ἰάσεως τοῦ Παραλυτικοῦ τοῦ Εὐαγγελίου, εἰκονίζονται ἔξω ἀπὸ τὸ σπίτι ὅσα διαδραματίζονται μέσα στὸ σπίτι τοῦ ὁποίου οἱ ἄνθρωποι, ποὺ μετέφεραν τὸν Παραλυτικό, διέρρηξαν τὴ στέγη. Ἐπειδὴ δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ παρουσιαστοῦν καταλεπτῶς τὰ γεγονότα, ἂν ζωγραφίζονταν μέσα στὸ σπίτι καὶ θὰ παρέμεναν ἀθέατα, ἡ βυζαντινὴ τέχνη βρίσκει αὐτὴ τὴ λύση, τὰ παρουσιάζει σὰν νὰ διαδραματίζονται ἔξω. Ἢ σὰν νὰ γίνονται διάφανοι οἱ τοῖχοι καὶ νὰ ἀποκαλύπτονται ὅλα. Τὸ ἴδιο κάνει καὶ τὸ παιδὶ στὴ ζωγραφική του. Ἡ θέα τῶν ἀθεάτων εἶναι πολὺ φυσικὴ γιὰ τὸ παιδί, γιατί μέσα του ἔχει μία ὁλοκληρωμένη θεώρηση τοῦ κόσμου, ποὺ δὲν δεσμεύεται ἀπὸ τοὺς νόμους τῆς προοπτικῆς. Ἔτσι, ἂν τὸ βάλεις νὰ ζωγραφίσει τὸ σπίτι του, τὸ ζωγραφίζει σὰν διάφανο. Οἱ ἄνθρωποι, τὰ ἔπιπλα, τὰ λουλούδια, εἶναι θεατά. Οἱ τοῖχοι δὲν ἐμποδίζουν τὴ θέα καὶ τῆς πιὸ μικρῆς λεπτομέρειας. Ἢ ἂν τοῦ πεῖς νὰ ζωγραφίσει τὴ θάλασσα, θὰ τὴ ζωγραφίσει ἔτσι ὥστε τὰ ψάρια ὅλα νὰ εἶναι ὁρατά, ὅπως τὸ κάνει καὶ ἡ βυζαντινὴ τέχνη, στὴν εἰκόνα τῆς Βάπτισης.
.                 Εἶναι φανερὸ λοιπὸν ὅτι τέχνη ατ εναι πολ οκεία στ παιδί, δν το δημιουργε διλήμματα, δν τ κοντράρει κα τ ριμάζει μ τ μυστικ μηνύματα πο το μπνέει ασθητική της: τι δηλαδ λη κτίση εναι δρο το Δημιουργο. λα εναι καμωμένα «καλ λίαν». Ὅλα εἶναι συμφιλιωμένα μεταξύ τους, καὶ τὸ ὅλο καὶ τὸ ἐπὶ μέρους, ἡ ἠρεμία, ἡ εἰρήνη καὶ ἡ ἁρμονία ξεχύνονται ἀπὸ τὴ συνύπαρξή τους. Καὶ ἔτσι τὸ δοξολογικὸ βίωμα κτίζεται μυστικὰ καὶ ὑπαρξιακὰ στὴν παιδικὴ ψυχή.
.                 Καί, συνοψίζοντας, τ παιδι ντικρίζουν τς ξίες σαρκωμένες σ πρόσωπα. τσι μαθαίνει κα χι μ τς ερόπλαστες δεολογίες κα τιποτολογίες

, , , ,

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: