Ἄρθρα σημειωμένα ὡς ἱστορικὸ μυθιστόρημα

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ (Γ. Ν. Παπαθανασόπουλος)

Περ το στορικο μυθιστορήματος

Τοῦ Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

.             Τὸ ἱστορικὸ μυθιστόρημα ἔπαιξε καὶ παίζει σημαντικὸ ρόλο στὴ διατήρηση τῆς μνήμης τοῦ λαοῦ καὶ ἀνταποκρίνεται στὴν ἀνάγκη τοῦ κάθε ἀνθρώπου νὰ πληροφορηθεῖ μὲ εὔκολο, εὐχάριστο καὶ ἐποικοδομητικὸ τρόπο τὸ παρελθὸν τοῦ ἔθνους του. Ὁ ἀξιόλογος συγγραφέας Ἄγγελος Τερζάκης γράφοντας γιὰ τὸ ἑλληνικὸ ἱστορικὸ μυθιστόρημα, τοῦ ὁποίου ὑπῆρξε ἐκ τῶν σημαντικοτέρων ἐκπροσώπων, τονίζει ὅτι αὐτὸ εἶναι ἡ νεώτερη μορφὴ καὶ ἡ συνέχεια τοῦ ἀρχαίου ἔπους. Τὰ ἡρωικὰ ἔπη τοῦ Ὁμήρου καὶ τὰ διδακτικὰ καὶ θρησκευτικὰ ἔπη τοῦ Ἡσιόδου δίδαξαν καὶ γαλούχησαν γενιὲς Ἑλλήνων.
.             Γιὰ τὴ σχέση μεταξὺ τοῦ ἱστορικοῦ καὶ τοῦ λογοτεχνικοῦ κειμένου παρατηρεῖ εὔστοχα ὁ Ι. Συκουτρῆς: «Ὁ ἱστορικὸς ποὺ θὰ πραγματευθῆ τὴν ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίαν, θὰ ἀναζητήση τοὺς στρατηγικοὺς καὶ πολιτικοὺς λόγους, ποὺ ὡδήγησαν εἰς τὴν ἧτταν τοῦ περσικοῦ στόλου: σφάλματα τακτικῆς, ἄγνοια τοῦ τόπου, ἀσυμφωνία μεταξὺ τοῦ ἐπιτελείου τῶν Περσῶν, δυσκολίαι ἀνεφοδιασμοῦ, ἔλλειψις ψυχικῆς ἑνότητος μεταξὺ τῶν περσικῶν δυνάμεων, προδοσία ἴσως κ.λ.π.. Ζήτημα εἶναι, ἂν θὰ μνημονεύση κἂν ἐν παρόδῳ, ὅτι οἱ Πέρσαι ἐπυρπόλησαν καὶ τοὺς ναούς. Ἀλλ’ ὁ Αἰσχύλος παραμερίζει ὅλα αὐτὰ καὶ βλέπει εἰς τὴν ἧτταν τῶν Περσῶν ὄχι ἐνοχὴν ἀνδρῶν, ἀλλὰ θέλημα τῶν ἀθανάτων. Ἐκεῖνοι συντρίβουν μὲ χεῖρα κραταιὰν τὴν ὑπερφίαλον δύναμιν βαρβάρων καὶ ἀσεβῶν δεσποτῶν καὶ ἐμψυχώνουν ὑπερανθρώπως τοὺς ὀλιγαρίθμους ἀλλὰ θεοσεβεῖς ὑπερασπιστὰς τῆς ἑλληνικῆς ἐλευθερίας. Καὶ μὲ τὴν μεγαλειώδη αὐτὴν σύλληψιν παραγόντων λογικῶς ἀσταθμήτων, ἀντιμετωπίζει ὁ Αἰσχύλος φιλοσοφικώτερα τὸ ἱστορικὸν γεγονός, ἀφοῦ προχωρεῖ, ὅπως ἐλέχθη, πέραν ἀπὸ τὴν πραγματικότητα: πρὸς τὴν ἀλήθειαν». (Ἀπὸ τὴν Εἰσαγωγὴ τοῦ Ι. Συκουτρῆ εἰς τὴν «Ποιητικὴν» τοῦ Ἀριστοτέλους (Ἔκδ. Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, Ἀριθμ. 2 Ἑλληνικῆς Βιβλιοθήκης, Βιβλιοπ. «Ἑστίας», σελ. 75).
.           Μετὰ τὴν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ἐμφανίζεται τὸ νεοελληνικὸ ἱστορικὸ μυθιστόρημα. Μεταξὺ τῶν πρώτων συγγραφέων ἦσαν οἱ Α. Ρ. Ραγκαβής, μὲ τὸ «Χρονικόν τοῦ Μορέως» (1845), Παῦλος Καλλιγᾶς μὲ τὸν «Θάνο Βλέκα» (1855-56), Κων. Ράμφος μὲ τὸ ἔργο του «Αἱ τελευταῖαι ἡμέραι τοῦ Ἀλῆ Πασᾶ» (1862), ὁ Στέφανος Ξένος μὲ «Τὴν ἡρωίδα τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως (1867), ὁ Σπ. Ζαμπέλιος μὲ τοὺς «Κρητικοὺς Γάμους» (1871), καὶ ὁ Δημ. Βικέλας μὲ τὸν «Λουκὴ Λάρα» (1879).   Ὅπως γράφει ὁ Θανάσης Πετσάλης – Διομήδης «ἡ στροφὴ τῶν νεοελλήνων πεζογράφων πρὸς τὴ μυθιστορικοποίηση τοῦ ταραγμένου καὶ περιπετειώδους παρελθόντος τοῦ Γένους εἶναι ἕνα ξαναγύρισμα στὶς ρίζες τῆς φυλῆς, ἕνα σκύψιμο στὴν ἐθνικὴ βρυσομάνα».
.             Σημειώνεται ὅτι τὴν ἱστορία του ὁ ἁπλὸς λαὸς στὴν κάθε χώρα τὴν ἔχει διδαχθεῖ μέσα ἀπὸ τὸ ἱστορικὸ μυθιστόρημα. Ὑπενθυμίζεται ὅτι οἱ Ἐγγλέζοι γνωρίζουν τὴν ἱστορία τοῦ ἱπποτικοῦ τους μεσαίωνα ἀπὸ τὰ βιβλία τοῦ Οὐόλτερ Σκὸτ (Ἰβανόης, Ριχάρδος Λεοντόκαρδος, Κυρὰ τῆς λίμνης). Οἱ Ρῶσοι γνώρισαν τὶς μάχες κατὰ τῶν στρατευμάτων τοῦ Ναπολέοντα ἀπὸ τὸ «Πόλεμος καὶ Εἰρήνη» τοῦ Τολστόι. Οἱ Γερμανοὶ τοὺς προγόνους τους ἀπὸ τὸ ὁμώνυμο ἔργο τοῦ Φράϊταγκ. Οἱ Γάλλοι τὴν ἱστορία ἐπὶ Λουδοβίκου τοῦ ΙΓ´ μὲ τοὺς «Τρεῖς σωματοφύλακες» καὶ μὲ τὸ «Μετὰ ἀπὸ εἴκοσι ἔτη» τοῦ Ἀλεξάνδρου Δουμᾶ πατέρα. Οἱ Ἰταλοὶ τὰ δεινὰ ποὺ πέρασαν οἱ πρόγονοί τους ὑπὸ τὴν ἱσπανικὴ καί, κατ᾽ ἐπέκταση, αὐστριακὴ κυριαρχία ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Ἀλεσάντρο Μαντσόνι «Οἱ ἀρραβωνιασμένοι». Οἱ Ἀμερικανοὶ τὰ βάσανα τῶν ἀφρικανῶν σκλάβων μὲ τὴν «Καλύβα τοῦ Μπάρμπα Θωμᾶ», τῆς Χάριετ Ἐλίζαμπεθ Στόου.
.             Στὴν Ἑλλάδα ἡ παράδοση τῶν συγγραφέων ἱστορικοῦ μυθιστορήματος συνεχίστηκε καὶ κατὰ τὸν 20ό αἰώνα καὶ συνεχίζεται ἕως τὶς ἡμέρες μας. Ὁ Ἄγγελος Τερζάκης μὲ τὴν «Πριγκηπέσσα Ἰζαμπώ» ζωντανεύει τὶς περιπέτειες τῶν Ἑλλήνων κατὰ τὴ Φραγκοκρατία. Ὁ Κ. Μπαστιᾶς μὲ τὸν «Μηνᾶ τὸν ρέμπελο» περιγράφει τὰ προεπαναστατικὰ χρόνια, καὶ μὲ τὸν «Παπουλάκο» τὰ μετεπαναστατικά, ἐπὶ Ὄθωνα. Σημαντικότατα εἶναι τὰ ἱστορικὰ μυθιστορήματα τοῦ Θανάση Πετσάλη Διομήδη, μὲ πρῶτο τοὺς «Μαυρόλυκους», στὸ ὁποῖο διατρέχει τὴν ἐποποιία τῆς ἐθνικῆς καὶ θρησκευτικῆς ἐπιβίωσης τῶν Ἑλλήνων κατὰ τὴν βασανιστικὴ σκλαβιὰ τῆς τουρκοκρατίας. Ἐξαιρετικὰ εἶναι τὰ βιβλία τῆς Πηνελόπης Δέλτα γιὰ τὰ βυζαντινὰ χρόνια («Γιὰ τὴν Πατρίδα», «Τὸν καιρὸ τοῦ Βουλγαροκτόνου») καὶ γιὰ τοὺς ἀγῶνες τῶν Ἑλλήνων γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Μακεδονίας (Τὰ μυστικὰ τοῦ βάλτου).
.             Γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἔγραψαν, μεταξὺ τῶν ἄλλων, οἱ Ἠλίας Βενέζης, Διδὼ Σωτηρίου καὶ Τάσος Ἀθανασιάδης καὶ συνεχίζεται ἡ ἔκδοση μυθιστορημάτων. Εἶναι πολὺ σημαντικὸ αὐτό. Ἡ διατήρηση τῆς μνήμης γιὰ τὶς ἀλησμόνητες πατρίδες εἶναι ἡ ἀπάντηση στὸν δεύτερο ξεριζωμὸ ποὺ ἐπιχειρεῖται, αὐτὴ τὴ φορὰ ἀπὸ Ἕλληνες. Κι ἂν ἡ γενοκτονία τῶν Ἑλλήνων ἀπὸ τὸ 1914 ἕως τὸ 1922 θεωρεῖται δικαίως γεγονὸς τραγικότερο τῆς Ἁλώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως, σημερινς ξεριζωμς εναι χειρότερος, γιατί πιδιώκεται ν συμβε στς ψυχές μας. πιχείρηση λήθη στ παρελθν χει σκοπ ν μς μετατρέψει σ λωτοφάγους, σ νθρώπους χωρς πατρίδα, χωρς συνείδηση, χωρς θρησκεία, χωρς οκογένεια, χωρς ρχές, χωρς ξίες.
.             Τὸ δράμα, τὸ ὁποῖο βίωσαν οἱ Ἕλληνες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἀπὸ τὸ 1914 ἕως τὸ 1922 καὶ μετά, στὴν προσφυγιά, ἐπέλεξα νὰ τὸ περιγράψω ὡς ἱστορικὸ μυθιστόρημα, μὲ τὸν τίτλο «Μέρες Ἀποκάλυψης στὴν Ἰωνία» (Ἔκδ. Ἀρχονταρίκι). Αὐτὸ μετὰ ἀπὸ τὴ συζήτηση ποὺ εἶχα μὲ τὴν σεβαστὴ καὶ προσφιλῆ φίλη μου καὶ ἐξαίρετη λογοτέχνιδα Γαλάτεια Γρηγοριάδου – Σουρέλη. Ἀποδέχθηκα τὸ ἐπιχείρημά της, ὅτι ἡ λογοτεχνία «ἔχει τὴ δύναμη καὶ τὸ ἐθνικὸ χρέος νὰ μορφοποιεῖ τὴν ἱστορικὴ ὕλη μὲ τὰ δικά της μέσα καὶ στὴ συνέχεια νὰ τὴν διοχετεύει στὸ λαὸ εὐκολότερα καὶ ἀποδοτικότερα». Πείστηκα ἐπίσης ὅτι τὸ μυθιστόρημα διαβάζεται εὐκολότερα ἀπὸ μία μελέτη. Ὅπως ἔγραψε ὁ ἀείμνηστος ἱστορικὸς Τάσος Γριτσόπουλος ὁ ἀναγνώστης του «ψυχαγωγούμενος καὶ τερπόμενος αἰσθητικῶς διὰ τῆς τέχνης συγχρόνως μανθάνει τὴν Ἱστορία».
.             Μὲ τὸ ἱστορικὸ μυθιστόρημα γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας βοηθᾶμε νὰ μὴν ξεχάσουμε καὶ νὰ μὴν μαραθοῦμε ὡς Ἔθνος. Ὁ ἀείμνηστος καθηγητὴς Βασ. Ν. Τατάκης ἔγραψε: «Ἡ ζωντανὴ ἀγάπη ὕψωσε τὶς πατρίδες τῶν προσφύγων σὲ ἰδανικά, σὲ ἀψεγάδιαστα πρότυπα, ποὺ ὠθοῦν τὸν καθένα νὰ τὶς τιμήσει, μὲ τὴ δράση του, νὰ μὴν φανεῖ κατώτερός τους, νὰ τὶς κρατήσει στὴ ζωή… Ἔτσι ὁ πόνος γιὰ τὴν Πατρίδα ποὺ χάθηκε γίνεται δημιουργικός. Χάθηκαν ὅμως ἀλήθεια οἱ Πατρίδες; Ὄχι! Γιατί ὅ, τι ἀγαπᾶμε δὲν πεθαίνει».-

, , , ,

Σχολιάστε