Ἄρθρα σημειωμένα ὡς Ἅγ. Γρηγόριος Θεολόγος

«ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ καὶ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΣΦΙΑ» (π. Γ. Μεταλληνός)

Advertisements

, ,

Σχολιάστε

ΑΓ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ …«ΑΙΡΕΣΗ»!

ΑΓ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ

Ἐπιστολὴ 130, PG 37, 225 Α

.              Πάντα σύλλογον φεύγειν ἐπισκόπων, ὅτι μηδεμιᾶς συνόδου τὸ τέλος εἶδον χρηστόν, μηδὲ λύσιν κακῶν μᾶλλον ἐσχηκὸς ἢ προσθήκην. Ἀεὶ γὰρ φιλονεικίαι καί φιλαρχίαι…

Σχολιάστε

ΑΓ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ: «ΕΠΙΓΝΩΜΕΝ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ (ποὺ μᾶς βρῆκε) ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΙΝ. ΓΕΝΩΜΕΘΑ ΝΙΝΕΥΙΤΑΙ, ΜΗ ΣΟΔΟΜΙΤΑΙ» (Διὰ τοῦτο ἐγενήθημεν ὄνειδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν. Ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου, καὶ ἀτιμίας ἐπλήσθημεν. Ἀλλὰ κόπασον, Κύριε· ἄνες, Κύριε· ἱλάσθητι, Κύριε· μὴ παραδῷς ἡμᾶς εἰς τέλος διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν)

ΑΓ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ
Ἀπόσπασμα

ΛΟΓΟΥ ΙΕ´

Εἰς τὸν πατέρα σιωπῶντα διὰ τὴν πληγὴν τῆς χαλάζης.

ΕΙΣ. ΣΧ. «ΧΡ. ΒΙΒΛΙΟΓΡ.»: Ad hoc. Ἐπὶ τούτῳ. Λὲς καὶ εἶναι γιὰ μᾶς γραμμένος ὁ Λόγος!
Ἀπολαῦστε ἀλήθεια, ἀπολαῦστε διἀνοια καὶ ἁγιότητα ἀνδρός, ἀπολαῦστε θεολογία, ἀσπολαῦστε ὑψηγορία, ἀπολαῦστε γλῶσσα!

[…]

7. Οἶδα στιλβουμένην ῥομφαίαν, καὶ μεθύουσαν μάχαιραν ἐν τῷ οὐρανῷ, σφάζειν, ἐξουθενεῖν, ἀτεκνοῦν κελευομένην, ἕως σαρκῶν, καὶ μυελῶν, καὶ ὀστέων μὴ φείδεσθαι. Οἶδα, ὡς ἄρκτον ἀπορουμένην, τὸν ἀπαθῆ, καὶ ὡς πάρδαλιν ἀπαντῶντα κατὰ τὴν ὁδὸν Ἀσσυρίων, οὐ τῶν τότε μόνον, ἀλλὰ καὶ εἴ τις νῦν τὴν κακίαν Ἀσσύριος· καὶ οὐκ ἐνὸν φυγεῖν τὸ κράτος τῆς ὀργῆς αὐτοῦ καὶ τὸ τάχος, ὅταν γρηγορήσῃ ἐπὶ τὰ ἀσεβήματα ἡμῶν, καὶ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ καταδιώκῃ ζῆλος, ἐσθίειν εἰδὼς τοὺς ὑπεναντίους. Οἶδα ἐκτιναγμόν, καὶ ἀνατιναγμόν, καὶ βρασμὸν, καὶ καρδίας θραυσμὸν, καὶ παράλυσιν γονάτων, καὶ τοιαῦτα ὄντα τὰ τῶν ἀσεβῶν ἐπιτίμια· ἐῶ γὰρ λέγειν τὰ ἐκεῖθεν δικαιωτήρια, οἷς ἡ ἐνταῦθα φειδὼ παραδίδωσιν, ὡς βέλτιον εἶναι νῦν παιδευθῆναι καὶ καθαρθῆναι, ἢ τῇ ἐκεῖθεν βασάνῳ παραπεμφθῆναι, ἡνίκα κολάσεως καιρὸς, οὐ καθάρσεως. Ὥσπερ γὰρ θανάτου κρείττων ὁ ἐνταῦθα Θεοῦ μνημονεύων, καὶ κάλλιστα τῷ θείῳ Δαβὶδ τοῦτο πεφιλοσόφηται· οὕτως οὐκ ἔστιν ἐν ᾅδῃ τοῖς ἀπελθοῦσιν ἐξομολόγησις καὶ διόρθωσις. Συνέκλεισε γὰρ ὁ Θεὸς ἐνταῦθα μὲν καὶ βίον καὶ πρᾶξιν, ἐκεῖ δὲ τὴν τῶν πεπραγμένων ἐξέτασιν.

8. Τί ποιήσομεν ἐν ἡμέρᾳ ἐπαγωγῆς, ᾗ με ἐκφοβεῖ τις τῶν προφητῶν, εἴτε δικαιολογίας τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς, εἴτε τῆς ἐπὶ τῶν ὀρέων καὶ βουνῶν, ὅπερ ἠκούσαμεν, εἴτε τῆς ὁποιασοῦν καὶ ἐφ᾿ ὧν δήποτε γινομένης ὅταν διελέγχῃ τε πρὸς ἡμᾶς, καὶ ἀντικαθιστῆται κατὰ πρόσωπον ἡμῶν ἱστὰς τὰ ἁμαρτήματα, τοὺς πικροὺς κατηγόρους, καὶ οἷς εὖ πεπόνθαμεν, ἃ ἠνομήσαμεν ἀντεξάγων, καὶ λογισμῷ λογισμὸν πλήσσων, καὶ πράξει πρᾶξιν εὐθύνων, καὶ τὸ τῆς εἰκόνος ἀπαιτῶν ἀξίωμα, τῇ κακίᾳ συνθολωθείσης καὶ συγχυθείσης, τὸ τελευταῖον ἀπάγει αὐτοὺς ὑφ᾿ ἑαυτῶν κατεγνωσμένους, καὶ κατακεκριμένους, καὶ οὐδὲ ὡς ἄδικα πάσχομεν εἰπεῖν ἔχοντας, ὅπερ ἐνταῦθα τοῖς πάσχουσιν ἔστιν ὅτε ἱκανὸν εἰς παραμυθίαν τῆς κατακρίσεως;

9. Ἐκεῖ δὲ τίς συνήγορος; ποῖα σκῆψις; τίς ψευδὴς ἀπολογία; ποία πιθανότης ἔντεχνος; τίς ἐπίνοια κατὰ τῆς ἀληθείας παραλογιεῖται τὸ δικαστήριον, καὶ κλέψει τὴν ὀρθὴν κρίσιν, τοῖς πᾶσι πάντα ἐν ζυγῷ τιθεῖσαν, καὶ πρᾶξιν, καὶ λόγον, καὶ διανόημα, καὶ ἀντισηκοῦσαν τοῖς πονηροῖς τὰ βελτίονα, ἵνα τὸ ῥέπον νικήσῃ, καὶ μετὰ τοῦ πλείονος ἡ ψῆφος γένηται, μεθ᾿ ἣν οὐκ ἔφεσις, οὐ κριτὴς ὑψηλότερος, οὐκ ἀπολογία δι᾿ ἔργων δευτέρων, οὐκ ἔλαιον παρὰ τῶν φρονίμων παρθένων, ἢ τῶν πωλούντων, ταῖς ἐκλειπούσαις λαμπάσιν, οὐ μεταμέλεια πλουσίου φλογὶ τηκομένου, καὶ τοῖς οἰκείοις ἐπιζητοῦντος διόρθωσιν, οὐ προθεσμία μεταποιήσεως· ἀλλὰ καὶ μόνον, καὶ τελευταῖον, καὶ φοβερὸν τὸ κριτήριον, καὶ δίκαιον πλέον ἢ ὅσον ἐπίφοβον, μᾶλλον δὲ διὰ τοῦτο καὶ φοβερώτερον, ὅτι καὶ δίκαιον; Ἡνίκα θρόνοι προτίθενται, καὶ Παλαιὸς ἡμερῶν προκαθέζεται, καὶ βίβλοι ἀνοίγονται, καὶ ποταμὸς πυρὸς ἕλκεται, καὶ τὸ φῶς ἔμπροσθεν, καὶ τὸ σκότος ἡτοιμασμένον· καὶ πορεύσονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς, τῆς ἐν Χριστῷ νῦν κρυπτομένης, καὶ ὕστερον αὐτῷ συμφανερουμένης· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες εἰς ἀνάστασιν κρίσεως, ἣν ἤδη παρὰ τοῦ κρίνοντος αὐτοὺς λόγου οἱ μὴ πιστεύσαντες κατεκρίθησαν· καὶ τοὺς μὲν τὸ ἄφραστον φῶς διαδέξεται, καὶ ἡ τῆς ἁγίας καὶ βασιλικῆς θεωρία Τριάδος ἐλλαμπούσης τρανώτερόν τε καὶ καθαρώτερον, καὶ ὅλης ὅλῳ νοῒ μιγνυμένης, ἣν δὴ καὶ μόνην μάλιστα βασιλείαν οὐρανῶν ἐγὼ τίθεμαι· τοῖς δὲ μετὰ τῶν ἄλλων βάσανος, μᾶλλον δὲ πρὸ τῶν ἄλλων, τὸ ἀπεῤῥίφθαι Θεοῦ, καὶ ἡ ἐν τῷ συνειδότι αἰσχύνη πέρας οὐκ ἔχουσα. Καὶ ταῦτα μὲν ὕστερον.

10. Νῦν δὲ τί ποιήσωμεν, ἀδελφοὶ, συντετριμμένοι, καὶ τεταπεινωμένοι, καὶ μεθύοντες, οὐκ ἀπὸ σίκερα, οὐδὲ ἀπὸ οἴνου, τοῦ πρὸς ὀλίγον σαλεύοντος καὶ σκοτίζοντος, ἀλλ᾿ ἀπὸ τῆς πληγῆς ἣν ἐπήγαγε Κύριος, ὁ λέγων· Καὶ σὺ, καρδία, σείσθητι καὶ σαλεύθητι· καὶ ποτίζων τοὺς καταφρονητὰς πνεῦμα λύπης καὶ κατανύξεως· πρὸς οὓς καὶ λέγεται· Ἴδετε, οἱ καταφρονηταὶ, καὶ ἐπιβλέψατε, καὶ θαυμάσατε, καὶ ἀφανίσθητε; Πῶς οἴσομεν αὐτοῦ τοὺς ἐλεγμούς· ἢ τίνα δώσομεν τὴν ἀπόκρισιν, ὅταν ἐπὶ τῷ πλήθει τῶν εὐεργεσιῶν, ἐφ᾿ αἷς ἀχάριστοι μεμενήκαμεν, ἔτι καὶ τὰς πληγὰς ἡμῖν ὀνειδίζῃ, καὶ ἀπαριθμῆται τὴν ἰατρείαν, ἐξ ἧς οὐ τεθεραπεύμεθα; Καὶ τέκνα μὲν, ἀλλὰ μωμητὰ καλῶν λέγῃ, καὶ υἱοὺς μὲν, ἀλλ᾿ ἀλλοτρίους καὶ χωλάναντας ἀπὸ τῶν τρίβων αὑτῶν δι᾿ ἀνοδίαν τε καὶ τραχύτητα· Πῶς ἔδει, καὶ πόθεν ὑμᾶς παιδευθῆναι, καὶ οὐ πεπαίδευκα; Δι᾿ ἁπαλωτέρων φαρμάκων; ἐπήγαγον. Παρῆκα τὸ Αἰγύπτιον αἷμα πινόμενον ἐκ πηγῶν καὶ ποταμῶν καὶ πάσης συναγωγῆς ὕδατος, τὴν πρώτην πληγήν. Παρῆλθον τοὺς βατράχους, καὶ τὸν σκνῖπα, καὶ τὴν κυνόμυιαν, τὰς ἑξῆς μάστιγας· ἀπὸ δὲ τῶν κτηνῶν, καὶ τῶν βοῶν, καὶ τῶν προβάτων ἠρξάμην, τῆς πέμπτης πληγῆς, καὶ τοῖς ἀλόγοις ἐνέσκηψα, ἔτι τῶν λογικῶν φειδόμενος. Οὐδὲν πρὸς ὑμᾶς ἡ θραῦσις· ἀλλὰ γεγόνατέ μοι καὶ τῶν πληγέντων ἀλογώτεροι, καὶ ἀπαιδευτότεροι. Ἀνέσχον ἐξ ὑμῶν τὸν ὑετόν· μερὶς μία ἐβράχη· καὶ μερὶς ἐφ᾿ ἣν οὐκ ἔβρεξα, ἐξηράνθη· καὶ εἴπατε· Ἀνδριούμεθα. Ἐπήγαγον ὑμῖν χάλαζαν, τῇ ἐναντίᾳ πληγῇ παιδεύων, ἀμπελῶνας ὑμῶν καὶ δρυμῶνας καὶ γεννήματα ὑμῶν ἐξεθέρισα· καὶ τὴν κακίαν ὑμῶν οὐ συνέτριψα.

11. Γινώσκω, ὅτι σκληρὸς εἶ, καὶ νεῦρον σιδηροῦν ὁ τράχηλός σου· ταῦτα τυχὸν ἐρεῖ πρὸς ἐμέ, τὸν μηδὲ ταῖς πληγαῖς νουθετούμενον· ὁ ἀθετῶν ἀθετεῖ· ὁ ἀνομῶν ἀνομεῖ· οὐδὲν ἡ ἄνωθεν νουθεσία· οὐδὲν αἱ μάστιγες. Ἐξέλιπε φυσητὴρ, ἐξέλιπε μόλυβδος, ἃ καὶ διὰ Ἱερεμίου πρότερον ὑμῖν ὠνείδισα· Εἰς κενὸν ἀργυροκόπος ἀργυροκοπεῖ· πονηρίαι ὑμῶν οὐκ ἐτάκησαν. Μὴ ἐμὲ ὑπομενεῖτε, λέγει Κύριος, ὠργισμένον; Ἢ οὐκ ἰσχύει ἡ χείρ μου καὶ ἄλλας ἐπενεγκεῖν πληγάς; Ἔτι παρ᾿ ἐμοὶ καὶ φλυκτίδες ἀναζέουσαι ἀπὸ καμινιαίας. αἰθάλης, ἣν πάσσων εἰς οὐρανὸν Μωϋσῆς, ἢ εἴ τις κατ᾿ ἐκεῖνον ὑπηρέτης Θεοῦ κινήσεως, παιδεύει νόσῳ τὴν Αἴγυπτον. Ἔτι καὶ ἀκρὶς, καὶ σκότος ψηλαφητὸν, καὶ ἡ τελευταία πληγὴ τῇ τάξει, πρώτη δὲ τῷ πόνῳ καὶ τῇ δυνάμει, ἡ τῶν πρωτοτόκων φθορὰ καὶ ἀπώλεια, ἣν ὥστε φυγεῖν, καὶ ἀποστρέψαι τὸν ὀλοθρευτὴν, χρῖσαι τὰς τοῦ νοῦ φλιὰς ἄμεινον, θεωρίαν καὶ πρᾶξιν, τῇ μεγάλῃ καὶ σωτηρίῳ σφραγῖδι, τῷ τῆς Καινῆς Διαθήκης αἵματι, Χριστῷ καὶ συσταυρουμένους, καὶ συναποθνήσκοντας, ὥστε καὶ συναναστῆναι, καὶ συνδοξασθῆναι, καὶ συμβασιλεῦσαι, νῦν τε καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν αὐτοῦ φανέρωσιν· ἀλλὰ μὴ θραυσθῆναι, μηδὲ συντριβῆναι, μηδὲ θρηνῆσαι, πλήσσοντος ἡμᾶς ἀωρίᾳ, καὶ ἐν τῷ σκοτεινῷ τούτῳ βίῳ τοῦ Πονηροῦ, καὶ ὀλοθρεύοντος τὰ πρωτότοκα, καὶ Θεῷ καθιερωμένα τῆς ζωῆς ἡμῶν γεννήματα καὶ κινήματα.

12. Μή μοι γένοιτο μετὰ τῶν ἄλλων πληγῶν, καὶ ταῦτα ὀνειδισθῆναι παρὰ τοῦ Ἀγαθοῦ, πορευομένου πρὸς μὲ θυμῷ πλαγίῳ διὰ τὴν ἐμὴν πλαγιότητα· Ἐπάταξα ὑμᾶς ἐν ἰκτέρῳ, καὶ ἐν πυρώσει, καὶ σφακελισμῷ· καὶ οὐδὲν πλέον. Ἔξωθεν ἠτέκνωσεν ὑμᾶς μάχαιρα, καὶ οὐδ᾿ ὣς ἐπεστρέψατε πρός με, λέγει Κύριος. Μὴ γενοίμην ἀμπελὼν τοῦ ἠγαπημένου, μετὰ τὸ φυτευθῆναι καὶ χαρακωθῆναι, καὶ φραγμῷ, καὶ πύργῳ, καὶ πᾶσιν ἀσφαλισθῆναι, ὡς ἐνῆν μάλιστα, χερσομανῶν καὶ ἀκανθοφορῶν, καὶ διὰ τοῦτο καταφρονούμενος, ὡς καθαιρεθῆναι τὸν πύργον, καὶ περιαιρεθῆναι τὸν φραγμὸν, καὶ μὴ τμηθῆναι, μηδὲ σκαφῆναι, ἀλλὰ γενέσθαι πᾶσιν εἰς διαρπαγὴν, καὶ κοινὴν ὕβριν, καὶ καταπάτημα. Ταῦτα μὲν ὁ ἐμὸς φόβος καὶ λόγος· καὶ οὕτως ἐγὼ δυσφορῶ πρὸς τὴν πληγὴν, καὶ τοιαύτην εὔχομαι τὴν εὐχὴν, ἣν καὶ προσθήσω τοῖς εἰρημένοις· Ἡμάρτομεν, ἠνομήσαμεν, ἠσεβήσαμεν, ὅτι ἐπελαθόμεθα τῶν ἐντολῶν σου, καὶ ὀπίσω τῆς διανοίας ἡμῶν τῆς πονηρᾶς ἐπορεύθημεν· ὅτι ἀναξίως τῆς κλήσεως καὶ τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ σου πεπολιτεύμεθα, καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ παθημάτων, καὶ τῆς ὑπὲρ ἡμῶν κενώσεως· ὅτι ἐγενήθημεν ὄνειδος τῷ ἀγαπητῷ σου. Ἱερεὺς καὶ λαὸς ἐξέστημεν ἐπὶ τὸ αὐτό· πάντες ἐξεκλίναμεν, ἅμα ἠχρειώθημεν. Οὐκ ἔστι ποιῶν κρῖμα καὶ δικαιοσύνην, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Ἀπεκλείσαμεν τοὺς οἰκτιρμούς σου, καὶ τὴν φιλανθρωπίαν σου, καὶ σπλάγχνα ἐλέους Θεοῦ ἡμῶν, διὰ τὴν κακίαν ἡμῶν, καὶ τὴν πονηρίαν τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡμῶν, μεθ᾿ ἧς ἀνεστράφημεν. Σὺ χρηστὸς, ἀλλ᾿ ἡμεῖς ἠνομήσαμεν· σὺ μακρόθυμος, ἀλλ᾿ ἡμεῖς πληγῶν ἄξιοι. Γινώσκομέν σου τὴν ἀγαθότητα, καίπερ ἀσυνετοῦντες· ὀλίγα ὧν ἡμάρτομεν μεμαστιγώμεθα. Σὺ φοβερός, καὶ τίς ἀντιστήσεταί σοι; τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη, καὶ μεγέθει βραχίονός σου τίς ἀντερίσει; Ἐὰν κλείσῃς τὸν οὐρανὸν, τίς ἀνοίξει; καὶ ἐὰν λύσῃς τοὺς καταῤῥάκτας σου, τίς συνέξει; Κοῦφον ἐν ὀφθαλμοῖς σου πτωχίσαι καὶ πλουτίσαι, ζωῶσαι καὶ θανατῶσαι, πατάξαι καὶ ἰάσασθαι· καὶ τὸ θελῆσαί σου, πρᾶξίς ἐστι συντετελεσμένη. Σὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, λέγει τις τῶν πάλαι ἀνθομολογούμενος. Ἐμοὶ δὲ καὶ τὸ ἐναντίον καιρὸς εἰπεῖν· Ἡμεῖς ἡμάρτομεν, καὶ σὺ ὠργίσθης· διὰ τοῦτο ἐγενήθημεν ὄνειδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν. Ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου, καὶ ἀτιμίας ἐπλήσθημεν. Ἀλλὰ κόπασον, Κύριε· ἄνες, Κύριε· ἱλάσθητι, Κύριε· μὴ παραδῷς ἡμᾶς εἰς τέλος διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν, μηδὲ διὰ τῶν ἡμετέρων παιδεύσῃς ἄλλους μαστίγων, ἐνὸν ἡμᾶς διὰ τῆς ἑτέρων βασάνου σωφρονισθῆναι· τίνων τούτων; Ἐθνῶν τῶν οὐ γινωσκόντων σε, καὶ βασιλειῶν, αἳ τῷ σῷ κράτει οὐχ ὑπετάγησαν. Ἡμεῖς δὲ λαός σου, Κύριε, καὶ ῥάβδος κληρονομίας σου. Διὰ τοῦτο παίδευσον ἡμᾶς, πλὴν ἐν χρηστότητι, καὶ μὴ ἐν τῷ θυμῷ σου· ἵνα μὴ ὀλιγοστοὺς ἡμᾶς ποιήσῃς, καὶ παρὰ πάντας τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν, ἐξουδένωμα.

13. Τούτοις ἐγὼ τοῖς λόγοις ἕλκω τὸν ἔλεον· εἰ δὲ καὶ ὁλοκαυτώμασιν ἢ θυσίαις ἦν ἐξιλάσασθαι περὶ τῆς ὀργῆς, οὐδὲ τούτων ἂν ἐφεισάμην. Ὑμεῖς δὲ καὶ αὐτοὶ μιμήσασθε δειλὸν ἱερέα· ναὶ, τέκνα ἀγαπητὰ, ναὶ, θείας κοινωνοὶ καὶ νουθεσίας καὶ φιλανθρωπίας. Κτήσασθε τὰς ψυχὰς ὑμῶν ἐν δάκρυσι· στήσατε τὴν ὀργὴν, βελτίονα ποιήσαντες τὰ ἐπιτηδεύματα ὑμῶν. Ἁγιάσατε νηστείαν, κηρύξατε θεραπείαν· ταῦθ᾿ ὑμῖν διακελεύεται μεθ᾿ ἡμῶν Ἰωὴλ ὁ μακάριος. Συναγάγετε πρεσβυτέρους, νήπια θηλάζοντα μαστοὺς, ἡλικίαν ἐλεεινήν, καὶ μάλιστα τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας ἀξίαν. Οἶδα δὲ, ἃ κἀμοὶ τῷ λειτουργῷ Κυρίου καὶ ὑμῖν ἐντέλλεται, τοῖς τῆς αὐτῆς δόξης ἠξιωμένοις, εἰσελθεῖν ἐν σάκκοις, καὶ κόπτεσθαι νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀνὰ μέσον τῆς κρηπῖδος καὶ τοῦ θυσιαστηρίου, ἐλεεινοὺς τῷ σχήματι, ἐλεεινοτέρους ταῖς φωναῖς, βοῶντας ἐκτενῶς ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, φειδομένους μηδενὸς, μὴ κόπου, μὴ ῥήματος, οἷς Θεὸς ἐξιλάσκεται· Φεῖσαι, Κύριε, τοῦ λαοῦ σου, λέγοντας, καὶ μὴ δῷς τὴν κληρονομίαν σου εἰς ὄνειδος, καὶ ὅσα ἑξῆς τῆς δεήσεως· τοσοῦτον πλέον ἔχοντας τῆς θλίψεως, ὅσον καὶ τῆς ἀξίας, δι᾿ ἑαυτῶν παιδεύοντας τὸν λαὸν πρὸς κατάνυξιν, καὶ τῆς κακίας διόρθωσιν, καὶ τὴν ἑπομένην τούτοις τοῦ Θεοῦ μακροθυμίαν, καὶ ἀνοχὴν τῆς μάστιγος.

14. Δεῦτε οὖν πάντες, ἀδελφοὶ, προσκυνήσωμεν, καὶ προσπέσωμεν, καὶ κλαύσωμεν ἐναντίον Κυρίου τοῦ ποιήσαντος ἡμᾶς. Στησώμεθα κοινὸν πένθος, κατά τε ἡλικίας καὶ γένη διαιρεθέντες. Ὑψώσωμεν τὴν φωνὴν τῆς ἱκεσίας· ἀντὶ τῆς μισουμένης αὐτῷ κραυγῆς, ταύτην εἰς τὰ ὦτα Κυρίου Σαβαὼθ ἀνενέγκωμεν· Προφθάσωμεν αὐτοῦ τὴν ὀργὴν ἐν ἐξομολογήσει. Βουληθῶμεν αὐτὸν ἰδεῖν, ὥσπερ ὠργισμένον, οὕτω καὶ μετατιθέμενον. Τίς οἶδε, φησὶν, εἰ ἐπιστρέψει, καὶ μετανοήσει, καὶ ὑπολείψεται εὐλογίαν; Οἶδα τοῦτο σαφῶς ἐγὼ τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας ἐγγυητής. Καὶ ὃ παρὰ φύσιν ἐστὶν αὐτῷ, τῆς ὀργῆς ἀφείς, ἐπὶ τὸ κατὰ φύσιν χωρήσει, τὸν ἔλεον. Εἰς ἐκεῖνο μὲν γὰρ ὑφ᾿ ἡμῶν βιάζεται· πρὸς δὲ τοῦτο τὴν ὁρμὴν ἔχει. Καὶ εἰ πατάσσει βιαζόμενος, πῶς οὐκ ἀνήσει τῇ φύσει χρώμενος; Μόνον ἡμᾶς αὐτοὺς ἐλεήσωμεν, τοῖς δικαίοις τοῦ Πατρὸς σπλάγχνοις ὁδὸν ἀνοίξαντες. Σπείρωμεν ἐν δάκρυσιν, ἵν᾿ ἐν ἀγαλλιάσει θερίσωμεν. Γενώμεθα Νινευῖται, μὴ Σοδομῖται· θεραπεύσωμεν τὴν κακίαν, μὴ τῇ κακίᾳ συντελεσθῶμεν. Ἀκούσωμεν Ἰωνᾶ κηρύσσοντος, μὴ πυρὶ καὶ θείῳ κατακλυσθῶμεν. Κἂν ἐξέλθωμεν Σόδομα, προσβῶμεν τῷ ὄρει, καταφύγωμεν εἰς Σεγὼρ, ἀνίσχοντι συνεισέλθωμεν τῷ ἡλίῳ. Μὴ στῶμεν ἐν πάσῃ τῇ περιχώρῳ· μὴ περιβλεψώμεθα, μὴ παγῶμεν εἰς στήλην ἁλὸς, στήλην ὄντως ἀθάνατον, καὶ κατηγορίαν ψυχῆς εἰς κακίαν ἐπιστρεφούσης.

15. Γνῶμεν, ὅτι τὸ μὲν μηδὲν ἁμαρτεῖν, ὄντως ὑπὲρ ἄνθρωπον, καὶ μόνου Θεοῦ· ἐῶ γὰρ περὶ ἀγγέλων τι λέγειν, μὴ δῶμεν καιρὸν τοῖς πάθεσι, καὶ θύραν πονηραῖς ἀντιῤῥήσεσι· τὸ δὲ ἀθεράπευτον, τῆς πονηρᾶς καὶ ἀντικειμένης ἐστὶ φύσεως, καὶ τῶν ὑπ᾿ ἐκείνης ἐνεργουμένων. Τὸ δὲ ἁμαρτάνοντας ἐπιστρέφειν, ἀνθρώπων μὲν, ἀλλ᾿ ἐπιεικῶν, καὶ τῆς σωζομένης μερίδος. Εἰ γὰρ καὶ ὁ χοῦς ἐπισύρεταί τι τῆς κακίας, καὶ τὸ γεῶδες σκῆνος βρίθει τὸν νοῦν ἄνω φερόμενον, ἢ ἄνω φέρεσθαι δεδημιουργημένον· ἀλλ᾿ ἡ εἰκὼν ἀνακαθαιρέτω τὴν ἰλὺν, καὶ ἄνω τιθέτω τὴν ὁμόζυγον σάρκα, τοῖς τοῦ λόγου πτεροῖς κουφίζουσα. Καὶ κρεῖττον μέν, μήτε δεηθῆναι τοιαύτης καθάρσεως, μήτε καθαρθῆναι, τοῦ πρώτου μένοντος ἡμῖν ἀξιώματος, εἰς ὃ καὶ σπεύδομεν ἐκ τῆς ἐνταῦθα παιδαγωγίας, μηδὲ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς ἐκπεσεῖν τῇ πικρᾷ γεύσει τῆς ἁμαρτίας· κρεῖσσον δέ, τοῦ μὴ παιδεύεσθαι πταίοντας, τὸ ἁμαρτάνοντας ἐπιστρέφεσθαι. Ὃν μὲν γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος παιδεύει, καὶ πατρικὸν τὸ τῆς ἐπιτιμήσεως· ψυχὴ δὲ πᾶσα ἀνουθέτητος, ἀθεράπευτος. Οὐκοῦν οὐ πληγῆναι χαλεπόν, ἀλλὰ μὴ σωφρονισθῆναι τῇ πληγῇ χαλεπώτερον. Φησί τις τῶν προφητῶν, περὶ τοῦ Ἰσραὴλ λέγων, τοῦ σκληροῦ καὶ ἀπεριτμήτου τὴν καρδίαν· Κύριε, ἐμαστίγωσας αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἐπόνεσαν· ἐπαίδευσας αὐτούς, καὶ οὐκ ἠθέλησαν δέξασθαι παιδείαν· καὶ πάλιν, Καὶ ὁ λαὸς οὐκ ἐπεστράφη, ἕως ἐπλήγη· καὶ, Τί ὅτι ἀπεστράφη ὁ λαός μου ἀποστροφὴν πονηράν, ἐξ ἧς τέλεον συντριβήσεται, καὶ καταφθαρήσεται;

16. Φοβερὸν μὲν οὖν, ἀδελφοὶ, τὸ ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος· φοβερὸν δὲ τὸ πρόσωπον Κυρίου ἐπὶ ποιοῦντας κακὰ, καὶ πανωλεθρίᾳ τὴν κακίαν ἐξαφανίζον· φοβερὰ δὲ ἀκοὴ Θεοῦ, καὶ τῆς Ἄβελ φωνῆς αἰσθανομένη διὰ τοῦ σιγῶντος αἵματος· φοβεροὶ δὲ πόδες πονηρίαν καταλαμβάνοντες· φοβερὰ δὲ τοῦ παντὸς πλήρωσις, ὡς μὴ εἶναι μηδαμοῦ φυγεῖν Θεοῦ κίνησιν, μὴ εἰς οὐρανὸν ἀναπτάντα, μὴ εἰς ᾅδου χωρήσαντα, μὴ πρὸς ἀνατολὰς ἀποδράντα, μὴ θαλάσσης ἐναποκρυβέντα βυθοῖς ἢ πέρασι. Φοβεῖται δὲ πρὸ ἐμοῦ καὶ Ναοὺμ ὁ Ἑλκεσαῖος, ἐν οἷς τὸ κατὰ Νινευῒ λῆμμα δημοσιεύει, τὸν ζηλωτὴν Θεόν, καὶ ἐκδικοῦντα Κύριον μετὰ θυμοῦ τοὺς ὑπεναντίους, καὶ τοσαύτῃ χρώμενον ἀποτομίας περιουσίᾳ, ὡς μηδὲ δευτέραν ὑπολείπεσθαι κατὰ τῶν πονηρῶν ἐκδίκησιν. Ἡσαΐου μὲν γὰρ ὅταν ἀκούσω, τῷ λαῷ Σοδόμων καὶ τοῖς ἄρχουσι Γομόῤῥας ἀπειλοῦντος, καὶ λέγοντος· Τί ἔτι πληγῆτε, προστιθέντες ἀνομίαν; μικροῦ καὶ φρίκης πληροῦμαι, καὶ συγχέομαι δάκρυσιν. Οὐκ ἔστι, φησί, τῇ προσθήκῃ τῆς ἁμαρτίας προσθήκην πληγῆς ἐξευρεῖν· οὕτω πάντα διεξεληλύθατε, καὶ πᾶν εἶδος πληγῆς ἐκενώσατε, ἀεί τινα καινοτέραν διὰ τῆς κακίας τῆς ἑαυτῶν προκαλούμενοι. Οὐκ ἔστι τραῦμα, οὐδὲ μώλωψ, οὔτε πληγὴ φλεγμαίνουσα· ὁλοσώματος, φησίν, ἡ πληγη, ἀλλὰ καὶ ἀθεράπευτος. Οὐ γὰρ ἔστι μάλαγμα ἐπιθεῖναι, οὔτε ἔλαιον, οὔτε καταδέσμους. Καὶ παρίημι τὰ ἑξῆς τῆς ἀπειλῆς, ἵνα μὴ τῆς παρούσης ὑμῖν πληγῆς βαρύτερος γένωμαι.

17. Πλὴν ἐπιγνῶμεν τοῦ κακοῦ τὴν ὑπόθεσιν. Πόθεν ἐξηράνθησαν γεωργίαι, ᾐσχύνθησαν ἀποθῆκαι, καὶ νομὴ ποιμνίων ἐξέλιπεν, ὠλιγώθη τὰ ὡραῖα τῆς γῆς, οὐκ ἐπλήσθη τὰ πεδία πιότητος, ἀλλὰ κατηφείας· οὐκ ἐπλήθυναν αἱ κοιλάδες σῖτον, ἀλλ᾿ ἐκλαύσθησαν· οὐκ ἐστάλαξε τὰ ὄρη γλυκασμὸν, ὡς ὕστερον τοῖς δικαίοις, ἀλλ᾿ ἀπεκοσμήθη καὶ ἠτιμάσθη, καὶ τὴν Γελβουὲ κατάραν ἐκ τῶν ἐναντίων ἐδέξατο; Γέγονεν ὡς τὸ ἀπ᾿ ἀρχῆς πᾶσα ἡ γῆ, πρὶν κοσμηθῆναι τοῖς ἑαυτῆς κάλλεσιν. Ἐπεσκέψω μὲν τὴν γῆν, καὶ ἐμέθυσας αὐτήν, ἀλλ᾿ ἐπισκοπὴν πονηρὰν καὶ μέθην ὀλέθριον. Φεῦ τοῦ θεάματος! ἐν καλάμῃ τὰ τῆς εὐφορίας ἡμῖν, καὶ μικροῖς λειψάνοις ἡ σπορὰ γνωρίζεται, καὶ μόλις ἀπαρχὰς Κυρίῳ τὸ θέρος ἡμῶν καρποφορεῖ, μησὶ μᾶλλον ἢ δράγμασι καταλαμβανόμενον. Τοιοῦτος ὁ πλοῦτος τῶν ἀσεβῶν, τοιαῦτα τὰ τῶν κακῶς σπειρόντων γεώργια· ἐπιβλέψαι, ὡς ἡ παλαιὰ κατάρα, πλείονα, καὶ εἰσενεγκεῖν ὀλίγα· σπεῖραι, καὶ μὴ ἀμῆσαι· φυτεῦσαι, καὶ μὴ ἐκθλῖψαι· οὗ ἐργῶνται δέκα ζεύγη βοῶν, ποιῆσαι κεράμιον ἕν· καὶ παρ᾿ ἄλλοις ἀκούειν τὴν εὐκαρπίαν, αὐτοὺς ἐνδείᾳ πιεζομένους. Πόθεν ταῦτα, καὶ τίς ἡ αἰτία τοῦ θραύσματος; Μὴ ἀναμείνωμεν ὑπ᾿ ἄλλων ἐλεγχθῆναι· ἡμῶν αὐτῶν ἐξετασταὶ γενώμεθα. Μέγα κακίας φάρμακον, καὶ ὁμολογία, καὶ φυγὴ τοῦ πταίσματος. Ἐγὼ πρῶτος, ὥσπερ ἀνήγγειλα τῷ λαῷ μου ἄνωθεν, καὶ τὸ τοῦ σκοποῦ ἔργον πεπλήρωκα. (οὐ γὰρ ἔκρυψα τὴν ἐρχομένην ῥομφαίαν, ἵνα καὶ τὴν ἐμαυτοῦ ψυχήν, καὶ τὰς τῶν ἀκουόντων περιποιήσωμαι)· οὕτως ἀναγγελῶ καὶ τοῦ λαοῦ μου τὴν ἀπείθειαν, ἐμαυτοῦ τὰ ἐκείνου ποιούμενος· εἴ πως ἂν οὕτω τύχοιμί τινος φιλανθρωπίας καὶ ἀναψύξεως.

18. Ὁ μέν τις ἡμῶν ἐξέθλιψε πένητα, καὶ μοῖραν γῆς παρεσπάσατο, καὶ ὅριον ὑπερέβη κακῶς, ἢ κλέψας, ἢ τυραννήσας, καὶ συνῆψεν οἰκίαν πρὸς οἰκίαν, καὶ ἀγρὸν πρὸς ἀγρόν, ἵνα τι τοῦ πλησίον ἀφέληται· καὶ μηδένα ἔχειν ἐφιλονείκησε γείτονα, ὡς μόνος οἰκήσων ἐπὶ τῆς γῆς. Ὁ δὲ τόκοις καὶ πλεονασμοῖς τὴν γῆν ἐμίανε, καὶ συνάγων ὅθεν οὐκ ἔσπειρε, καὶ θερίζων ὅπου μὴ διεσκόρπισε· γεωργῶν οὐ τὴν γῆν, ἀλλὰ τὴν χρείαν τῶν δεομένων. Ὁ δὲ ἀπαρχὰς ἅλωνος καὶ ληνοῦ τὸν πάντα δεδωκότα Θεὸν ἀπεστέρησε, καὶ γέγονεν ἀχάριστός τε ὁμοῦ καὶ ἀνόητος· οὔτε ὑπὲρ ὧν ἔσχεν εὐχαριστήσας, οὔτε τὸ μέλλον, εἰ μή τι ἄλλο, διὰ τῆς εὐγνωμοσύνης πραγματευσάμενος. Ὁ δὲ χήραν καὶ ὀρφανὸν οὐκ ἠλέησεν, οὐδὲ μετέδωκεν ἄρτου καὶ τροφῆς ὀλίγης τῷ δεομένῳ, μᾶλλον δὲ Χριστῷ τῷ τρεφομένῳ διὰ τῶν καὶ μικρῶς τρεφομένων· ὁ τὰ πολλὰ ἔχων ἴσως, καὶ παρ᾿ ἐλπίδα, (τοῦτο γὰρ ἤδη τὸ ἀδικώτατον,) καὶ ταῖς πολλαῖς ἀποθήκαις στενοχωρούμενος, καὶ τὰς μὲν πληρῶν, τὰς δὲ καθαιρῶν, ἵνα τοῖς μέλλουσι καρποῖς οἰκοδομήσῃ μείζονας, ἀγνοῶν, ὅτι τῶν ἐλπίδων προαναρπάζεται, καὶ λόγον ὑφέξει τῆς ἐνταῦθα εὐπορίας καὶ τῆς φαντασίας, κακὸς οἰκονόμος ἀγαθῶν ἀλλοτρίων γενόμενος. Ὁ δὲ ὁδὸν ταπεινῶν ἐξέκλινε, καὶ ἐπλαγίασεν ἐν ἀδίκοις δίκαιον. Ὁ δὲ ἐμίσησεν ἐν πύλαις ἐλέγχοντα, καὶ λόγον ὅσιον ἐβδελύξατο. Ὁ δὲ ἔθυσε τῇ ἑαυτοῦ σαγήνῃ πολλὰ συναγούσῃ, καὶ τὴν ἁρπαγὴν τοῦ πτωχοῦ ἐν τοῖς οἴκοις ἔχων, ἢ οὐκ ἐμνήσθη Θεοῦ, ἢ κακῶς ἐμνήσθη, Εὐλογητὸς Κύριος, εἰπών, ὅτι πεπλουτήκαμεν· καὶ ὑπέλαβεν ἀνομίαν, ὡς παρ᾿ αὐτοῦ ταῦτα ἔχων, ἐξ οὗ κολασθήσεται. Διὰ ταῦτα γὰρ ἔρχεται ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀπειθείας· διὰ ταῦτα, ἢ κλείεται οὐρανὸς, ἢ κακῶς ἀνοίγεται· καὶ πολλῷ μᾶλλον, εἰ μηδὲ πληγέντες ἐπιστρεφοίμεθα, καὶ τῷ ἐγγίζοντι φυσικῶς πλησιάζοιμεν.

19. Τί πρὸς ταῦτα ἐροῦμεν, οἱ σιτῶναι, καὶ σιτοκάπηλοι, καὶ τηροῦντες τὰς τῶν καιρῶν δυσκολίας, ἵν᾿ εὐπορήσωμεν, καὶ ταῖς ἀλλοτρίαις συμφοραῖς ἐντρυφήσωμεν, καὶ κτησώμεθα, μὴ ὡς Ἰωσὴφ τὰ τῶν Αἰγυπτίων, ἐπ᾿ οἰκονομίᾳ μείζονι (ἐκεῖνος γὰρ ᾔδει καὶ συναγαγεῖν καὶ σιτοδοτῆσαι καλῶς, ὥσπερ καὶ προγνῶναι τὸν λιμόν, καὶ στῆναι πρὸς αὐτὸν πόῤῥωθεν), ἀλλ᾿ ὡς παράνομοι τὰ τῶν ὁμοφύλων, οἱ λέγοντες· Πότε διελεύσεται ὁ μήν, καὶ ἐμπωλήσομεν· καὶ τὰ Σάββατα, καὶ ἀνοίξομεν θησαυρούς; οἱ τοῖς δισσοῖς μέτροις καὶ σταθμίοις τὸ δίκαιον διαφθείροντες, καὶ τὸ μολιβδοῦν μέτρον τῆς ἀνομίας ἐφ᾿ ἑαυτοὺς κλίνοντες; Τί πρὸς ταῦτα ἐροῦμεν, οἱ μηδὲν πέρας εἰδότες κτήσεως· οἱ προσκυνοῦντες τὸν χρυσὸν καὶ τὸν ἄργυρον, ὥσπερ τὴν Βάαλ οἱ πάλαι, καὶ τὴν Ἀστάρτην, καὶ τὸ Χαμὼς βδέλυγμα· οἱ περιέποντες τῶν λίθων τὰς πολυτελείας καὶ διαυγείας, καὶ τῆς ἐσθῆτος τὴν μαλακήν τε καὶ περιῤῥέουσαν, σητῶν δαπάνην, καὶ λῃστῶν, καὶ τυράννων, καὶ κλεπτῶν θησαυρίσματα· οἱ πλήθει γαυριῶντες ἀνδραπόδων καὶ τετραπόδων· οἱ τοῖς πεδίοις ἐμπλατυνόμενοι καὶ τοῖς ὄρεσι, καὶ τὰ μὲν ἔχοντες, τὰ δὲ προσλαμβάνοντες, τὰ δὲ μέλλοντες, κατὰ τὴν Σολομόντειον βδέλλαν ἐμπλησθῆναι μὴ δυναμένην, ὁμοίως ᾅδῃ, καὶ γῇ, καὶ πυρὶ, καὶ ὕδατι, καὶ ζητοῦντες οἰκουμένην ἑτέραν εἰς κτῆσιν, καὶ τοῖς τοῦ Θεοῦ ὁρίοις καταμεμφόμενοι ὡς μικροτέροις ἢ κατὰ τὴν ἑαυτῶν ἐπιθυμίαν καὶ ἀπληστίαν; Τί δαί, οἱ τοῖς ὑψηλοῖς θρόνοις ἐγκαθεζόμενοι, καὶ τὴν ἀρχικὴν σκηνὴν αἴροντες, καὶ τὴν ὀφρὺν τῶν θεάτρων ὑψηλοτέραν, καὶ μὴ λογιζόμενοι τὸν ἐπὶ πᾶσι Θεὸν, καὶ τὸ ἀπρόσιτον ὕψος τῆς ἀληθινῆς βασιλείας, ἵν᾿ ὡς ὁμοδούλων τῶν ὑπηκόων ἄρχωσιν, οἱ τῆς ἴσης δεόμενοι φιλανθρωπίας; Σκόπει δέ μοι καὶ τοὺς κατασπαταλῶντας ἐπὶ κλινῶν ἐλεφαντίνων, ὧν καλῶς ὁ θεῖος Ἀμὼς καθάπτεται, καὶ τὰ πρῶτα μύρα χριομένους, καὶ τῇ φωνῇ τῶν ὀργάνων ἐπικροτοῦντας, καὶ τῶν φευγόντων ὡς ἱσταμένων ἐξηρτημένους· ἀλλὰ μὴ τῇ συντριβῇ τοῦ Ἰωσὴφ συναλγοῦντάς τε καὶ συμπάσχοντας· δέον χρηστοὺς εἶναι τοῖς προεμπεσοῦσι, καὶ τῷ ἐλέῳ κτᾶσθαι τὸν ἔλεον· ὀλολύζειν πίτυν, ὅτι πέπτωκε κέδρος, καὶ νουθετεῖσθαι τῇ τῶν πλησίων πληγῇ, καὶ διὰ τῶν ἀλλοτρίων κακῶν τὰ οἰκεῖα εὖ τίθεσθαι, τοσοῦτον πλέον ἔχοντας τῶν προειληφότων, ὅσον αὐτοὺς δι᾿ ἐκείνων σωθῆναι, ἀλλὰ μὴ δι᾿ αὐτῶν ἑτέρους σωφρονισθῆναι.

20. Ταῦτα συμφιλοσόφησον ἡμῖν, ὦ θεία καὶ ἱερὰ κεφαλὴ, καὶ πολλὴν ἐμπειρίαν τῷ μακρῷ χρόνῳ συλλεξαμένη, ἐξ ἧς σοφία γίνεται. Τούτοις τὸν λαόν σου κατάρτισαι. Δίδαξον διαθρύπτειν πεινῶσι τὸν ἄρτον, καὶ πτωχοὺς ἀστέγους συνάγειν, καὶ γυμνότητα περιστέλλειν, καὶ μὴ περιορᾷν τοὺς ἀφ᾿ αἵματος· καὶ νῦν μάλιστα, ἵν᾿ ᾖ τὸ ἀγαθὸν ἡμῶν ἐκ τῆς χρείας, μὴ τοῦ περισσεύματος· ᾗ μᾶλλον καρποφορίᾳ Θεὸς εὐφραίνεται, ἢ πλήθει τῆς εἰσφορᾶς καὶ μεγέθει τῆς ἐπιδόσεως. Ἐπὶ τούτοις, καὶ πρὸ τούτων, γενοῦ μοι Μωσῆς, ἢ Φινεὲς σήμερον. Στῆθι περὶ ἡμῶν, καὶ ἐξίλασαι· καὶ κοπασάτω ἡ θραῦσις, εἴτε διὰ θυσίας πνευματικῆς, εἴτε δι᾿ εὐχῆς καὶ λογικῆς ἐντεύξεως. Ἐπίσχες τὴν ὀργὴν Κυρίου τῇ μεσιτείᾳ· στῆσον τὴν ἀκολουθίαν τῆς μάστιγος. Οἶδεν αἰδεῖσθαι πατρὸς πολιὰν ὑπὲρ τέκνων πρεσβεύουσαν. Δεήθητι περὶ τῆς παρελθούσης κακίας· τὸ μέλλον ἐγγύησαι. Προσάγαγε λαὸν πληγῇ καὶ φόβῳ κεκαθαρμένον. Αἴτησαι τὴν σωματικὴν τροφήν· αἴτησαι πρὸ ταύτης καὶ τὴν ἀγγελικὴν ἐξ οὐρανοῦ καταβαίνουσαν. Ἂν τοῦτο ποιήσῃς, οἰκειώσεις Θεόν, ἡμερώσεις οὐρανόν, ἀποδώσεις ὑετὸν πρώιμόν τε καὶ ὄψιμον· Ὁ Κύριος δώσει χρηστότητα, καὶ ἡ γῆ ἡμῶν δώσει τὸν καρπὸν αὐτῆς, ἡ κάτω γε, τὸν ἐφήμερον, καὶ ὁ χοῦς ἡμῶν, τὸν αἰώνιον, ὃν ταῖς θείαις ληνοῖς ἐναποθησόμεθα διὰ σοῦ, προσάγοντος ἡμᾶς τε καὶ τὰ ἡμέτερα, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.

, ,

Σχολιάστε

ΕΟΡΤΩΝ ΕΟΡΤΗ

Ἁγ. Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου

ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠAΣXA

(Ἀπόσπασμα Λόγου ΜΕ´)

Πάσχα Κυρίου, Πάσχα, καὶ πάλιν ἐρῶ Πάσχα, τιμῇ τῆς Τριάδος. Αὕτη ἑορτῶν ἡμῖν ἑορτή, καὶ πανήγυρις πανηγύρεων, τοσοῦτον ὑπεραίρουσα πάσας, οὐ τὰς ἀνθρωπικὰς μόνον καὶ χαμαὶ ἐρχομένας, ἀλλ᾿ ἤδη καὶ τὰς αὐτοῦ Χριστοῦ καὶ ἐπ᾿ αὐτῷ τελουμένας, ὅσον ἀστέρας ἥλιος. Καλὴ μὲν καὶ ἡ χθὲς ἡμῖν λαμπροφορία καὶ φωταγωγία, ἣν ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ συνεστησάμεθα, πᾶν γένος ἀνθρώπων μικροῦ καὶ ἀξία πᾶσα, δαψιλεῖ τῷ πυρὶ τὴν νύκτα καταφωτίζοντες, καὶ τοῦ μεγάλου φωτὸς ἀντίτυπος, ὅσον τε οὐρανὸς ἄνωθεν φρυκτωρεῖ, κόσμον ὅλον αὐγάζων τοῖς παρ᾿ ἑαυτοῦ κάλλεσι, καὶ ὅσον ὑπερουράνιον, ἔν τε ἀγγέλοις τῇ πρώτῃ φωτεινῇ φύσει μετὰ τὴν πρώτην, τῷ ἐκεῖθεν πηγάζεσθαι, καὶ ὅσον ἐν τῇ Τριάδι, παρ᾿ ἧς φῶς ἅπαν συν­έστηκεν, ἐξ ἀμερίστου φωτὸς μεριζόμενον καὶ τιμώμενον. Καλλίων δὲ ἡ σήμερον, καὶ περιφανεστέρα. ῞Οσῳ χθὲς μὲν πρόδρομον ἦν τοῦ μεγάλου φωτὸς ἀνισταμένου τὸ φῶς, καὶ οἷον εὐφροσύνη τις προεόρτιος. Σήμερον δὲ τὴν ἀνάστασιν αὐτὴν ἑορτάζομεν, οὐκ ἔτι ἐλπιζομένην, ἀλλ᾿ ἤδη γεγενημένην, καὶ κόσμον ὅλον ἑαυτῇ συνάγουσαν.

,

Σχολιάστε

ΜΗΤΡ. ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ ΙΕΡΟΘΕΟΣ: «ΑΙΡΕΣΗ Η “ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ” – ἡ ἀμφισβήτηση τῆς διδασκαλίας τοῦ ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου καὶ τῶν μεταγενεστέρων ἁγίων συνιστᾶ ἀσέβεια καὶ ἀπόκλιση ἀπὸ τὴν Ὀρθόδοξη Παράδοση καὶ καταλήγει στὴν ἀθεΐα, γιατί συνιστᾶ ἄρνηση τοῦ Θεοῦ τῶν Πατέρων ἡμῶν».

«Μιὰ κυοφορουμένη αἵρεση στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία»

Τοῦ Μητρ. Ναυπάκτου Ἱεροθέου

[Ε´]

Α´ Μέρος: https://christianvivliografia.wordpress.com/2012/02/15/ναυπάκτου-ἱεροθ-αἵρεση-ἡ-μεταπατερι/

Β´ Μέρος:  https://christianvivliografia.wordpress.com/2012/02/15/ναυπάκτου-ἱεροθ-αἵρεση-ἡ-μεταπατ-β´/

Γ´ Μέρος: https://christianvivliografia.wordpress.com/2012/02/17/ναυπάκτου-ἱεροθ-αἵρεση-ἡ-μεταπατ-γ´/

Δ´ Μέρος: https://christianvivliografia.wordpress.com/2012/02/17/ναυπάκτου-ἱεροθ-αἵρεση-ἡ-μεταπατ-δ´/

δ. Ἡ νηπτικὴ-ἡσυχαστικὴ παράδοση καὶ οἱ ἅγιοι Πατέρες

.        Τὴν ἡσυχαστικὴ παράδοση συναντᾶμε σὲ ὅλα τὰ πατερικὰ κείμενα. Δὲν ὑπάρχει Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ εἶχε ἐμπειρίες πνευματικῆς ζωῆς, καὶ δὲν ἀναφέρεται στὴν κάθαρση, τὸν φωτισμὸ καὶ τὴν θέωση.
.        Δὲν πρόκειται γιὰ ἐπηρεασμὸ ἀπὸ τὴν πλατωνικὴ καὶ νεοπλατωνικὴ φιλοσοφία, ἀλλὰ γιὰ τὴν ἔκφραση τῆς ἐμπειρίας τους, μέσα ἀπὸ τοὺς ὅρους τῆς ἐποχῆς τους.
.        Ἄλλωστε, ὅπως προαναφέρθηκε, ὁ Εὐάγριος ὁ Ποντικός, στὸ σημεῖο αὐτὸ κατέγραψε τὴν ἡσυχαστικὴ παράδοση τὴν ὁποία βρῆκε στοὺς μοναχοὺς τῆς Παλαιστίνης.
.        Ἔτσι, εἶναι βλάσφημο νὰ θεωρήση κανεὶς τοὺς Πατέρας σὰν ἀνώριμους πνευματικά, ὥστε νὰ ἐπηρεάζωνται ἀπὸ τὴν νεοπλατωνικὴ φιλοσοφία. Καὶ ἂν ἀκόμη ἐπηρεάσθηκαν ἐξωτερικά, φραστικά, στὴν πραγματικότητα μὲ τὶς λέξεις ποὺ προσέλαβαν, διετύπωσαν τὴν ὅλη ἡσυχαστικὴ-νηπτικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας.
.        Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἀναφέρεται πολλὲς φορὲς στὴν κάθαρση, τὸν φωτισμὸ καὶ τὴν θέωση. Προηγουμένως ἀναφέρθηκαν μερικὰ χωρία του, στὰ ὁποῖα φαίνεται ὅτι ἡ κάθαρση, ὁ φωτισμὸς καὶ ἡ θέωση εἶναι ὁ ἀπαραίτητος τρόπος ὀρθοδόξου θεολογίας καὶ ἔξω ἀπὸ αὐτὲς τὶς προϋποθέσεις ἐνυπάρχει ὁ κίνδυνος τῆς αἱρέσεως.
.        Ἐδῶ πρέπει νὰ ἀναφερθῆ ὁ λόγος του περὶ τῆς ἱερωσύνης, ποὺ δικαιολογεῖ γιατί, ὅταν τοῦ ἐτέθη τὸ θέμα τῆς ἱερωσύνης, τὴν ἀπέφυγε καὶ ἔφυγε γιὰ τὸν Πόντο. Μεταξὺ τῶν ἄλλων λέει ὅτι ἦλθε μέσα του «ἔρως τοῦ καλοῦ τῆς ἡσυχίας καὶ τῆς ἀναχωρήσεως· ἧς ἐραστὴς γενόμενος ἐξ ἀρχῆς».
.        Στὴν συνέχεια κάνει λόγο γιὰ τὸ ὅτι ἐπεδίωκε τὴν κάθαρση καὶ τὴν ἔλλαμψη, ἐπειδὴ τὸ ἔργο τῆς ἱερωσύνης εἶναι μεγάλο, γιατί «καθαρῶ μόνον ἀπτέον τοῦ καθαροῦ καὶ ὠσαύτως ἔχοντος», καὶ πρέπει νὰ λαμπρύνη τὸν λόγο «τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως», ἀλλὰ καὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν ἀκοή.
.        Εἶναι ἐπικίνδυνο νὰ θεολογήση κανείς, ἂν δὲν καθαρισθοῦν τὰ τρία αὐτὰ «ἢ οὐκ ἐνελάμφθη νοῦς, ἢ λόγος ἠσθένησεν, ἢ οὐκ ἐχώρησεν ἀκοὴ μὴ κεκαθαρμένη». Τὸ καταπληκτικότερο δὲ ἀπὸ ὅλα εἶναι ὅτι ὁ λόγος αὐτὸς τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἀναφέρεται στὴν κάθαρση, τὴν ἔλλαμψη καὶ τὴν θεοπτία, ποὺ εἶναι ἀπαραίτητα γνωρίσματα ὄχι μόνον τῆς ὀρθοδόξου θεολογίας, ἀλλὰ καὶ τῆς διακονίας τῆς ἱερωσύνης, κάνει εὐρύτατα λόγο γιὰ τὴν θεραπεία τοῦ ἀνθρώπου. Δηλαδή, τὴν κάθαρση, τὴν ἔλλαμψη καὶ τὴν γνώση τοῦ Θεοῦ τὴν χαρακτηρίζει ὡς θεραπεία τοῦ ἀνθρώπου. Τὸν ἱερέα τὸν θέλει θεραπευτή, ἡ θεραπεία γίνεται μέσα στὴν Ἐκκλησία διὰ τῶν Μυστηρίων καὶ τῆς ἀσκήσεως, καὶ τὸ ὅλο ἔργο τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως ἀπέβλεπε στὴν θεραπεία τοῦ ἀνθρώπου. Καὶ ὅταν κάνη λόγο γιὰ θεραπεία, τὴν ἐντοπίζει στὸν ἐσωτερικὸ κόσμο τοῦ ἀνθρώπου, τὴν καρδιά. «Ἡμῖν δὲ περὶ τὸν κρυπτὸν τῆς καρδίας ἄνθρωπον ἡ πᾶσα θεραπεία τε καὶ σπουδή, καὶ πρὸς τὸν ἔνδοθεν ἡμῖν ἀντιπολεμοῦντα καὶ ἀντιπαλαίοντα ἡ μάχη, ὃς ἡμῖν αὐτοῖς ὅπλοις καθ’ ἡμῶν χρώμενος, τὸ δεινότατον, τῷ τῆς ἁμαρτίας θανάτῳ δίδωσι».
.         Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης προσδιορίζοντας τὴν ἀρετὴ παρουσιάζει ὡς τύπο τελείου ἀνθρώπου τὸν Προφήτη Μωϋσῆ. Ἔτσι, στὸ ἔργο του «Εἰς τὸν βίον τοῦ Μωϋσέως» κάνει λόγο γιὰ τὴν ἡσυχαστικὴ παράδοση, ἡ ὁποία εἶναι ἀπαραίτητη γιὰ τὴν θεογνωσία. Προσαρμόζει πλήρως στν πνευματικ κατάσταση τονθρώπου ατ πογινε στν Παλαι Διαθήκη, κατ τν μφάνιση το Θεο στρος Σινᾶ. Δηλαδή, ὁ Θεὸς ἔδωσε ἐντολὴ στὸν Μωϋσῆ νὰ καθαρισθῆ ὁ λαὸς ἀπὸ κάθε ρύπο, νὰ ἀπομακρυνθοῦν καὶ αὐτὰ τὰ ἄλογα ζῶα ἀπὸ τὸ ὄρος καὶ νὰ ἀνέλθη ἐπάνω σὲ αὐτὸ μόνον ἐκεῖνος. Πρόκειται γιὰ τὴν κάθαρση τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀπομάκρυνση ἀκόμη καὶ τῶν δερματίνων χιτώνων, ποὺ εἶναι ἡ θνητότητα καὶ φθαρτότητα.
.        Κάνοντας λόγο γιὰ τὴν ἀνύψωση τοῦ ἀνθρώπου στὴν θεωρία τοῦ Θεοῦ γράφει: «ὁδὸς δὲ αὐτῷ πρὸς τὴν τοιαύτην γνῶσιν ἡ καθαρότης γίνεται, οὐ τοῦ σώματος μόνον περιρραντηρίοις τισὶν ἀφαγνισθέντος, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐνδυμάτων πάσης κηλίδος ἀποκλυσθέντων τῷ ὕδατι».
.        Ἡ καθαρότητα ἀναφέρεται στὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα. «Τοῦτο δέ ἐστι τὸ διὰ πάντων καθαρεῦσαι δεῖ τὸν μέλλοντα προσβαίνειν τῇ τῶν νοητῶν θεωρία, ὡς καὶ ψυχὴ καὶ σώματι καθαρὸν εἶναι καὶ ἀκηλίδωτον τὸν ἐν ἑκατέρῳ ρύπον καταλλήλως ἀποκλυσάμενον, ὡς ἂν καθαροὶ καὶ τῷ τὸ κρυπτὸν ὀρῶντι φανείημεν…». Ἐξηγεῖ ὅτι ἐκεῖνος ποὺ θέλει νὰ ἀνέλθη στὴν θεωρία πρέπει προηγουμένως νὰ καθάρη τὸν τρόπο ἀπὸ κάθε αἰσθητικὴ καὶ ἄλογη τάση καὶ νὰ πλύνη ἀπὸ τὸν νοῦ του κάθε γνώμη ποὺ τοῦ δημιουργήθηκε ἀπὸ κάθε προκατάληψη καὶ νὰ χωρισθῆ ἀπὸ τὴν σύνοικό του αἴσθηση καὶ ἀφοῦ γίνη καθαρὸς ἀπὸ αὐτήν, τότε νὰ τολμήση νὰ ἀνέβη στὸ ὄρος τῆς θεοπτίας, ὅπως ἔκανε ὁ Μωϋσῆς.
.        Συνεχίζοντας αὐτὴν τὴν ἑρμηνεία λέγει ὅτι «ὁ κεκαθαρμένος νοῦς καὶ ὀξὺς τὴν ἀκοὴν τῆς καρδίας», ἀφοῦ ἀκούση τὸν ἦχο τῆς θείας δυνάμεως ἀπὸ τὴν θεωρία τῶν ὄντων, εἰσέρχεται στὴν ἀχειροποίητη σκηνή, ἀποκτᾶ τὴν θεία γνώση, τὴν ὁποία στὴν συνέχεια δείχνει σὲ ἐκείνους ποὺ βρίσκονται κάτω «διὰ τῆς ὑλικῆς μιμήσεως», δηλαδὴ διὰ τῆς χειροποιήτου σκηνῆς.
.        Σαφέστατα ἐδῶ γίνεται λόγος γιὰ τὴν θεοπτία τῶν ἀρρήτων ρημάτων, ὕστερα ἀπὸ τὴν κάθαρση καὶ τὴν ἔλλαμψη καὶ τὴν διατύπωση αὐτῶν τῶν ἀρρήτων ρημάτων μὲ κτιστὰ ρήματα, νοήματα καὶ εἰκονίσματα.
.        Ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητὴς ὁ μεγάλος αὐτὸς Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας ποὺ ἔπαιξε καθοριστικὸ ρόλο στὴν ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, εἶπε ἕναν σημαντικὸ λόγο: «δαιμόνων θεολογία δίχα πράξεως γνσις». Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ θεολογία εἶναι καρπὸς τοῦ φωτισμοῦ τοῦ νοῦ καὶ τῆς θεωρίας τοῦ Θεοῦ, ὅταν ὁ Θεὸς ἀποκαλύπτει τὸν ἑαυτό του στοὺς θεουμένους, σὲ αὐτοὺς ποὺ πέρασαν μέσα ἀπὸ τὴν κάθαρση τῆς καρδιᾶς. Κατὰ συνέπειαν μία θεολογία ποὺ δὲν εἶναι καρπὸς καὶ ἀπαύγασμα τῆς πράξεως, τῆς πρακτικῆς ζωῆς ποὺ εἶναι ἡ κάθαρση ἀπὸ τὰ πάθη εἶναι θεολογία τῆς φαντασίας, ποὺ ὁπωσδήποτε εἶναι δαιμονική.
.        Μέσα σὲ αὐτὴν τὴν προοπτικὴ ὁ ἅγιος Μάξιμος, ἑρμηνεύοντας τὰ συγγράμματα τοῦ ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου, κάνει λόγο γιὰ τὶς τρεῖς διαβαθμίσεις τῶν πιστῶν, ἤτοι τὶς τρεῖς κατηγορίες τῶν σωζομένων.
.        Πρόκειται γιὰ τὴν ἀσκητικὴ διδασκαλία τοῦ ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ τὴν ὁποία συναντᾶμε σὲ ὅλα τὰ κείμενά του, ἡ ὁποία ἀναφέρεται στὴν προσωπικὴ προσοικείωση τῆς σωτηρίας καὶ τὴν χωρίζει σὲ τρία μέρη, ἤτοι τὴν «πρακτικὴ φιλοσοφία» ἡ πράξη, τὴν «φυσικὴν θεωρίαν» ἢ ἁπλῶς θεωρία, καὶ τὴν «μυστικὴν θεολογίαν» ἢ ἁπλῶς θεολογία.
.        Ἡ πρακτικὴ φιλοσοφία, ποὺ ἔχει ἀρνητικὴ καὶ θετικὴ πλευρά, ἀφοῦ καθαρίζει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὰ πάθη καὶ τὸν κοσμεῖ μὲ τὶς ἀρετές, ἡ φυσικὴ θεωρία, ποὺ φωτίζει τὸν νοῦ τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ἀληθινὴ γνώση, καὶ ἡ μυστικὴ θεολογία στεφανώνει τὸν ἄνθρωπο μὲ τὴν ὕψιστη ἐμπειρία, τὴν ὁποία ἀποκαλεῖ ἔκσταση.
.        Ἔτσι, ἡ διδασκαλία τοῦ ἁγίου Μαξίμου ἀναφέρεται στὶς τρεῖς βαθμίδες τοῦ χριστιανικοῦ ἀσκητικοῦ βίου, δηλαδή, τοῦ πρακτικοῦ, τοῦ θεωρητικοῦ καὶ τοῦ μυστικοῦ-θεολογικοῦ. Ἐπίσης, τοὺς σωζομένους Χριστιανοὺς στὶς τρεῖς διαιρέσεις τους, ἄλλοτε τοὺς ἀναφέρει ὡς πιστούς, ἐναρέτους καὶ γνωστικούς, καὶ ἄλλοτε ὡς δούλους, μισθωτοὺς καὶ υἱούς.
.        Ὁ ἅγιος Συμεὼν ὁ Νέος Θεολόγος, ὁ Πατέρας τοῦ ἀκτίστου φωτός, ὁ ὁποῖος φωτιζόταν ἀπὸ τὴν ἐμπειρία τῆς οὐράνιας Βασιλείας, τὴν θεωρία τοῦ ἀκτίστου Φωτός, ἀναφαίρεται συχνὰ στὰ ἔργα του γιὰ τὴν πορεία τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν κάθαρση, στὸν φωτισμὸ καὶ τὴν θέωση. Μάλιστα ἕνα κείμενό του, στὸ ὁποῖο παρουσιάζει συνοπτικὰ τὴν ὅλη θεολογία του, τὸ ἐπιγράφει «κεφάλαια πρακτικὰ καὶ θεολογικά», ἀφοῦ ἡ πράξη εἶναι ἡ κάθαρση τῆς καρδιᾶς ἀπὸ τὰ πάθη καὶ ἡ θεολογία ἀναφέρεται στὸν φωτισμὸ τοῦ νοῦ καὶ τὴν θεωρία τοῦ ἀκτίστου φωτός.
.        Σὲ ἕνα χαρακτηριστικὸ χωρίο του λέγει ὅτι ἡ πίστη, ὁ φόβος τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ τήρηση τῶν ἐντολῶν προξενεῖ τοὺς μισθοὺς «κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς καθάρσεως». «Καθόσον γὰρ καθαιρόμεθα κατὰ τοσοῦτον εἰς ἀγάπην Θεοῦ ἀπὸ τοῦ φοβεῖσθαι ἀναγόμεθα» καὶ ἔτσι ἀπὸ τὸν φόβο τοῦ Θεοῦ, «κατὰ προκοπὴν» μεταβαίνουμε στὸ νὰ ἀγαπᾶμε τὸν Θεό.
.        Τότε, ὁ Χριστὸς καὶ ὁ Πατήρ μας ἀγαπᾶ «προοδοποιοῦντος τοῦ Πνεύματος δηλαδὴ καὶ τὴν οἰκίαν προευτρεπίζοντος», ὁπότε «ὡς ἐν μιᾷ συνόδῳ τῶν ὑποστάσεων μόνην γίνεσθαι ἡμᾶς Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος».
.           Σὲ μία ἄλλη ὁμιλία στοὺς μοναχούς του ἐκφράζει τὴν χαρά του, ἐπειδὴ βλέπει τὴν προκοπὴ στὸν βίο τους «ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐν πίστει, ἐν ἁγνείᾳ, ἐν φόβῳ Θεοῦ, ἐν εὐλαβείᾳ, ἐν κατανύξει, καὶ δάκρυσι, δι’ ὧν ὁ ἔσω καθαίρεται ἄνθρωπος καὶ πληροῦται φωτὸς θείου καὶ ὅλος Πνεύματος Ἁγίου γίνεται καὶ συντετριμμένῳ ψυχῆς καὶ καταβεβλημένῳ φρονήματι, καὶ ἡ χαρὰ ἡ ἐμὴ γίνεται εἰς εὐλογίαν ὑμῶν καὶ προσθήκην ἀνωλέθρου καὶ μακαρίας ζωῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν».
.             Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, τὸ μεγάλο αὐτὸ ἀστέρι τῆς Ἐκκλησίας, μὲ τὴν θεολογία του ἀνέδειξε ὅλη τὴν ἡσυχαστικὴ παράδοση ὡς προϋπόθεση γιὰ τὴν πνευματικὴ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ, γιὰ τὴν θεογνωσία.
.        Αὐτὸ φαίνεται στὸ ἔργο τοῦ «ὑπὲρ τῶν ἱερῶς ἡσυχαζόντων», στὸ ὁποῖο συνέτριψε ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ δυτικοῦ σχολαστικισμοῦ, τὸν ὁποῖο ἐπρέσβευε ὁ Βαρλαάμ, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐπιχειρήματα ὅλων τῶν διὰ μέσου τῶν αἰώνων βαρλααμιτῶν, ποὺ θέλουν νὰ ἀνατρέψουν τὴν ἐκκλησιολογία τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως καὶ τὴν θεολογία καὶ τὴν ἐκκλησιολογία τῶν Τοπικῶν καὶ Οἰκουμενικῶν Συνόδων. Τὸ ἐκπληκτικὸ δὲ εἶναι ὅτι ὅταν ἔγινε Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης πέρασε ὅλη αὐτὴν τὴν ἱερὰ ἡσυχαστικὴ παράδοση στὶς ὁμιλίες του ποὺ ἐξεφώνησε στὸ ποίμνιό του.
.        Ὑπάρχει πλούσιο ὑλικὸ πάνω στὸ θέμα αὐτό, τὸ ὁποῖο ἐξέθεσα σὲ ἄλλα κείμενά μου καὶ παρέλκει ἡ καταγραφή του ἐδῶ. Καὶ τὸ σπουδαιότερο εἶναι ὅτι ἡ ἡσυχαστικὴ καὶ θεοπτικὴ διδασκαλία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ κατοχυρώθηκε ἀπὸ τὶς Συνόδους ποὺ ἔγιναν στὴν ἐποχή του, κυρίως τὴν Σύνοδο τοῦ 1351, ποὺ ἐκλαμβάνεται καὶ θεωρεῖται ὡς ἡ Θ´ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος.

.           Γίνεται φανερὸ ὅτι ὅλοι οἱ ἀνωτέρω μεγάλοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, καὶ πολλοὶ ἄλλοι, κάνουν λόγο γιὰ τὴν κάθαρση, τὸν φωτισμὸ καὶ τὴν θέωση, γιὰ τὴν ἱερὰ ἡσυχία ὡς ἀπαραίτητη προϋπόθεση τοῦ ὀρθοδόξως θεολογεῖν, γι’ αὐτὸ καὶ ὑβρίζονται μὲ τὶς ἀπόψεις τῶν στοχαζομένων καὶ προτεσταντιζόντων θεολόγων ὅτι δῆθεν ἐπηρεάσθηκαν ἀπὸ νεοπλατωνικὲς θεωρίες καὶ ἀλλοίωσαν τὴν προγενέστερή τους παράδοση. Ὅλοι αὐτοὶ οἱ Πατέρες αἰσθάνονταν ὅτι εἶναι διάδοχοι τῶν ἁγίων Πατέρων στὸ φρόνημα καὶ τὴν ζωή.
.        Βεβαίως, φαίνεται μία ἐξωτερικὴ ὁμοιότητα στὴν ὁρολογία μεταξὺ τῶν Πατέρων καὶ τῶν νεοπλατωνικῶν, ἀλλὰ ὑπάρχει οὐσιαστικὴ διαφορὰ μεταξύ τους. Στὴν διδασκαλία τῶν πλατωνικῶν καὶ τῶν νεοπλατωνικῶν γίνεται λόγος γιὰ τὸν Θεὸ ποὺ δὲν ἔχει ἔρωτα γιὰ τὸν ἄνθρωπο, ἀφοῦ ὁ ἔρωτας εἶναι ἡ ἐπιθυμία ἐπιστροφῆς τῆς φύσει ἀθανάτου ψυχῆς στὸν ἀγέννητο κόσμο τῶν ἰδεῶν ἀπὸ ὅπου ἐξέπεσε, ἐνῶ στοὺς Πατέρας γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπο.
.              Στὴν θεωρία τῶν πλατωνικῶν καὶ τῶν νεοπλατωνικῶν γίνεται διάκριση μεταξὺ φύσει ἀθανάτου ψυχῆς καὶ φύσει θνητοῦ σώματος, ποὺ σημαίνει ὅτι ἡ ψυχὴ ἀνῆκε προηγουμένως στὸν ἀγέννητο κόσμο τῶν ἰδεῶν καὶ ἐξέπεσε ἀπὸ αὐτόν, ὁπότε περικλείσθηκε στὸ σῶμα γιὰ νὰ τιμωρηθῆ. Εὑρισκομένη δὲ στὸ σῶμα ἀναζητᾶ νὰ ἐλευθερωθῆ καὶ ἐπανέλθη στὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν.
.        Ἔτσι, κατὰ τοὺς πλατωνικοὺς καὶ νεοπλατωνικούς, ἡ κάθαρση τῆς ψυχῆς εἶναι ἡ ἀπαλλαγή της ἀπὸ τὸ σῶμα, ὁ φωτισμὸς τῆς ψυχῆς εἶναι ἡ γνώση τῶν ἀρχετύπων τῶν ὄντων, τῶν ἰδεῶν καὶ ἡ σωτηρία τῆς ψυχῆς εἶναι ἡ ἔκσταση καὶ ἡ ἀπελευθέρωσή της ἀπὸ τὸ σῶμα.
.        Ἡ νεοπλατωνικὴ αὐτὴ ἄποψη δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὴν διδασκαλία τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, κατὰ τοὺς ὁποίους ἡ ψυχὴ εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ, ποὺ δημιουργήθηκε ἐξ οὐκ ὄντων, ἀμέσως μὲ τὴν δημιουργία τοῦ σώματος· τὸ σῶμα δὲν εἶναι φυλακὴ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τὸ θετικὸ δημιούργημα τοῦ Θεοῦ· ὁ φωτισμὸς εἶναι ἡ νοερὰ καρδιακὴ προσευχή, μὲ τὴν ἐνέργεια τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ποὺ γίνεται μέσα στὴν καρδιά, δηλαδὴ στὸ σῶμα· ἡ ἔκσταση δὲν εἶναι ἡ ἔξοδος τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸ σῶμα, ἀλλὰ ἡ ἀπελευθέρωσή της ἀπὸ τὸ σαρκικὸ φρόνημα, καὶ ἡ θέωση δὲν εἶναι ἡ ἐπαναφορὰ τῆς ψυχῆς στὸν ἀγέννητο κόσμο τῶν ἰδεῶν, ἀλλὰ ἡ κοινωνία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό, ἡ θεοπτία.
.        Στὴν ἐμπειρία τῶν νεοπλατωνικῶν δὲν συμμετέχει τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου στὴν πορεία τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν Θεό. Γίνεται καὶ ἐκεῖ λόγος γιὰ ἐμπειρία φωτός, ἀλλὰ εἶναι φῶς παρυφιστάμενο, ποὺ εἶναι ἔξω ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο, ἔχει χῶρο καὶ χρῶμα καὶ τελικὰ εἶναι φῶς διαβολικό. Κατὰ τοὺς Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας, ὅμως, ἡ ἔλλαμψη καὶ ἡ θεοπτία εἶναι ἐμπειρία τοῦ ἀκτίστου Φωτός, εἶναι μέθεξη καὶ σύγκραση μὲ τὸ θεῖο Φῶς, καὶ μεταμορφώνεται ὄχι μόνον ἡ ψυχή, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου.
.        Ἔπειτα, ἡ ἐμπειρία τῶν στωϊκῶν καὶ τῶν νεοπλατωνικῶν συνδέεται μὲ τὴν ἔκσταση, ὡς ἔξοδο τοῦ νοῦ «ἀπὸ τὸν χρόνο, τὰ διαστήματα, τὴν ἀλληλοδιαδοχικὴ σκέψη». Κατὰ τοὺς Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας ἡ ἐμπειρία αὐτὴ εἶναι δαιμονική, ὅπως λέγει ὁ π. Ἰωάννης Ρωμανίδης. Δηλαδή, ἡ προσπάθεια τῶν νεοπλατωνικῶν εἶναι νὰ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὰ ἐλαττώματα τῆς ἀνθρώπινης σκέψης, ἀπὸ τὰ κτιστὰ καὶ ἀπὸ τὰ μεταβλητά, ἐνῶ κατὰ τὴν θεολογία τῶν Πατέρων στὴν ἐμπειρία τῆς θεώσεως μετέχει ὅλος ὁ ἄνθρωπος.
.        Ἔτσι, ὅταν στὸν Εὐάγριο τὸν Ποντικὸ γίνεται λόγος γιὰ ἀνίδεο καὶ ἀφάνταστο νοῦ, κατὰ τὴν προσευχή, δὲν ἐννοεῖται ἡ ἀφαιρετικὴ θεολογία τῶν πλατωνικῶν καὶ τῶν νεοπλατωνικῶν, ἀλλὰ οὐσιαστικὰ μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ ἀναιρεῖται ἡ θεωρία τῶν πλατωνικῶν καὶ νεοπλατωνικῶν γιὰ τὸν λεγόμενο κόσμο τῶν ἰδεῶν καὶ τὴν ἐπάνοδο τῆς ψυχῆς σὲ αὐτὸν καὶ τὴν γνώση τῶν ἀρχετύπων τῶν ὄντων.
.        Καὶ ὅταν στὸν ἅγιο Μακάριο τὸν Αἰγύπτιο γίνεται λόγος γιὰ ἐπάνοδο τοῦ νοῦ στὴν καρδιὰ τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν διάχυσή του στὸν κόσμο τῶν αἰσθητῶν, πράγμα ποὺ ἀναπτύχθηκε θεολογικὰ ἀπὸ τὸν ἅγιο Γρηγόριο τὸν Παλαμά, ἔγινε γιὰ νὰ ἀναιρεθοῦν οἱ θεωρίες τῶν πλατωνικῶν καὶ τῶν νεοπλατωνικῶν γιὰ τὸ φύσει θνητὸ σῶμα, ὡς φυλακὴ τῆς φύσει ἀθανάτου ψυχῆς, καὶ νὰ δείξουν ὅτι τὸ σῶμα εἶναι θετικὸ δημιούργημα τοῦ Θεοῦ ποὺ καὶ αὐτὸ θεώνεται μαζὶ μὲ τὴν ψυχὴ καὶ θὰ ἀναστηθῆ κατὰ τὴν Δευτέρα Παρουσία τοῦ Χριστοῦ.
.        Ἑπομένως, εἶναι ἄδικο, ἀντιεπιστημονικὸ καὶ ἀνορθόδοξο νὰ ταυτίζεται ἡ διδασκαλία περὶ τοῦ ἀνίδεου καὶ ἀφάνταστου νοῦ, καὶ περὶ τῆς ἐπανόδου του στὴν καρδιά, μὲ τὶς θεωρίες τῶν πλατωνικῶν καὶ νεοπλατωνικῶν, ἀφοῦ μὲ τὴν διδασκαλία τῶν Πατέρων ἀναιροῦνται αὐτὲς οἱ ἀπόψεις. Φαίνεται καθαρὰ ὅτι οἱ Πατέρες καὶ οἱ διδάσκαλοι τῆς Ἐκκλησίας χρησιμοποίησαν μία τέτοια ὁρολογία γιὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν μὲ ἐπιτυχία τὶς ἀπόψεις τῶν αἱρετικῶν.
.        Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, ἀναπτύσσοντας τὴν ἡσυχαστικὴ καὶ νηπτικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἀντιμετωπίζοντας τὴν σχολαστικὴ νοοτροπία τοῦ Βαρλαάμ, λέγει ὅτι ἡ ἀνθρώπινη σοφία-φιλοσοφία εἶναι ἀντίθετη μὲ τὴν πνευματικὴ γνώση, μάλιστα δὲ ἰσχυρίζεται ὅτι ἀπὸ τὴν ἀνθρώπινη σοφία καὶ γνώση, τὴν θύραθεν σοφία, προῆλθαν ὅλες οἱ αἱρέσεις. «Κἂν ἐξετάςῃς, ἴδοις ἂν πάσας ἢ πλείστας τῶν δεινῶν αἱρέσεων ἐντεῦθεν λαβούσας τὰς ἀρχάς». Οἱ αἱρετικοὶ χρησιμοποιοῦσαν τὶς ἀρχὲς τῆς φιλοσοφίας, ἐνῶ οἱ ἅγιοι Πατέρες θεολογοῦσαν ἀπὸ τὴν κατὰ Θεὸν ἐμπειρία τους, δηλαδὴ ἐνεδυναμώθηκαν ἀπὸ τὴν ἄκτιστη Χάρη τοῦ Θεοῦ καὶ ἔβλεπαν τὸν Θεό, καὶ ὄχι κτίσματα καὶ δαιμονικὲς φαντασίες.
.        Βέβαια, οἱ Πατέρες γιὰ νὰ ἐκφράσουν τὴν ἐμπειρία τους χρησιμοποίησαν τὴν ὁρολογία τῆς ἐποχῆς τους, ἀλλὰ προσέδωσαν σὲ αὐτὴν ἄλλη ἔννοια καὶ σημασία. Γι’ αὐτὸ γράφει ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς: «Κἄν τις τῶν Πατέρων τὰ αὐτὰ τοῖς ἔξω φθέγγηται, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ρημάτων μόνον· ἐπὶ δὲ τῶν νοημάτων, πολὺ τὸ μεταξύ· νοῦν γὰρ οὗτοι, κατὰ τὸν Παῦλον, ἔχουσι Χριστοῦ, ἐκεῖνοι δέ, εἰ μή τι καὶ χεῖρον, ἐξ ἀνθρωπίνης διανοίας φθέγγονται». Καὶ ὑπενθυμίζει τὸν λόγο τοῦ Προφήτου Ἡσαΐου (Ἡσ. κεφ. 55, 9): «καθόσον δὲ ἀπέχει ὁ οὐρανὸς ἀπὸ τῆς γῆς, κατὰ τοσοῦτον ἀπέχει ἡ διάνοιά μου ἀπὸ τῶν διανοιῶν ὑμῶν».
.        Στὸ χωρίο αὐτὸ φαίνεται ὅτι, ὅταν βλέπουμε ἴδια ὁρολογία στοὺς Πατέρες καὶ τοὺς φιλοσόφους, δὲν πρέπει νὰ νομίζουμε ὅτι λένε τὰ ἴδια πράγματα, ἀλλὰ τὸ κοινὸ φαίνεται μόνον στὸ ρῆμα, τὴν λέξη, ἐνῶ τὸ νόημα εἶναι πολὺ διαφορετικό. Καὶ αὐτὸ εἶναι φυσικό, γιατί οἱ Πατέρες ἔχουν νοῦ Χριστοῦ, ἐνῶ οἱ ἄλλοι ὁμιλοῦν στὴν καλύτερη περίπτωση ἀπὸ τὴν ἀνθρώπινη διάνοιά τους, στὴν χειρότερη δὲ περίπτωση («εἰ μή τι καὶ χεῖρον») ὁμιλοῦν ἀπὸ τὴν σατανικὴ-δαιμονικὴ ἐνέργεια. Ὁ λόγος αὐτὸς τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ εἶναι καταπέλτης ἐναντίον ἐκείνων ποὺ ἰσχυρίζονται ὅτι δῆθεν οἱ Πατέρες ἀλλοίωσαν «τὴν ἀρχέγονη ἐκκλησιολογία», καὶ ὅτι δῆθεν ἐκφράζουν τὴν νεοπλατωνικὴ παράδοση.
.        Ὅποιος μεταδίδει τέτοιες ἀνόητες θεωρίες ἀποδεικνύεται ὅτι δὲν γνωρίζει τὴν διδασκαλία τῶν Πατέρων, ἀλλὰ ἔχει μία ἐξωτερικὴ ἐπιφανειακὴ γνώση ἢ τοὺς παρερμηνεύει ἐνσυνειδήτως καὶ κατὰ τρόπο προτεσταντικό, ὁπότε καὶ βλασφημεῖ ὄχι μόνο τοὺς Πατέρας, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρη τὴν Ἐκκλησία ποὺ υἱοθέτησε τὴν διδασκαλία τοὺς συνοδικῶς καὶ λατρευτικῶς.
.        Ἐδῶ πρέπει νὰ προστεθῆ καὶ ἕνας ἄλλος σημαντικὸς λόγος τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ. Ἀναφερόμενος ὁ ἅγιος στὰ τρία εἴδη τῆς ἀθεΐας, στὸ ἕνα ἀπὸ αὐτὰ συγκαταλέγει τοὺς θεολόγους ἐκείνους ποὺ ἀρνοῦνται ἢ ὑποτιμοῦν τὴν διδασκαλία τῶν ἁγίων Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, καὶ γράφει: «τοῦτ᾽ ἐστιν ἀληθὴς εὐσέβεια, τὸ μὴ πρὸς τοὺς θεοφόρους Πατέρας ἀμφισβητεῖν».
.        Ὑπενθυμίζει τὴν διδασκαλία τοῦ ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου, τὸν ὁποῖο ἀποκαλεῖ μέγα, καὶ τὶς διδασκαλίες τοῦ Μ. Ἀθανασίου, τοῦ Μ. Βασιλείου καὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου καὶ ἐπισημαίνει: «καὶ γὰρ τῶν προειρημένων ἁγίων αἱ θεολογίαι ὅρός ἐστι θεοσεβείας ἀληθοῦς καὶ χάραξ, ὥσπερ ἑκάστη τὸν οἰονεὶ φραγμὸν καὶ τὸ περιτείχημα τῆς εὐσεβείας, κἂν περιέλῃ τις μίαν γοῦν αὐτόν, ἐκεῖθεν ὁ τῆς κακονοίας τῶν αἱρετικῶν ἑσμὸς εἰσρυήσεται πολύς».
.        Στὸ κείμενο αὐτὸ γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἀληθινὴ εὐσέβεια-θεοσέβεια, ἡ ὁποία συντονίζεται ἀπόλυτα μὲ τὴν διδασκαλία τῶν ἁγίων Πατέρων, τῶν ὁποίων οἱ θεολογίες εἶναι ὅρος ἀληθινῆς θεοσεβείας καὶ χάρακας καὶ φραγμός.Ἐπίσης, λέγεται ὅτι, ὅταν κάποιος ἀφαιρέση μία διδασκαλία τῶν Πατέρων, τότε εἰσέρχεται «ὁ τῆς κακονοίας τῶν αἱρετικῶν ἑσμός». πομένως, ἡ μφισβήτηση τς διδασκαλίας τοῦ γίου Διονυσίου τοῦ ρεοπαγίτου κα τν μεταγενεστέρων γίων συνιστᾶ σέβεια καὶ πόκλιση π τν ρθόδοξη Παράδοση κα καταλήγει στν θεΐα, γιατί συνιστρνηση το Θεο τν Πατέρων μν.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ: Ϛ´ Μέρος: https://christianvivliografia.wordpress.com/2012/02/20/ναυπάκτου-ἱεροθ-αἵρεση-ἡ-μεταπατ-ϛ´/

, , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

OI ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ, Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΠΑΓΑΛΟΙ ΣΤΟ ΧΡΥΣΟ ΚΛΟΥΒΙ

Ο Τρες εράρχες γι τν Παιδεία

 Δημήτρης Νατσιὸς

.          Ὁ Νομπελίστας μας ποιητὴς Γ. Σεφέρης ἔλεγε: “Τὰ γράμματα εἶναι ἀπὸ τὶς πιὸ εὐγενικὲς ἀσκήσεις κι ἀπὸ τοὺς πιὸ ὑψηλοὺς πόθους τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ παιδεία εἶναι ὁ κυβερνήτης τοῦ βίου. Κι ἐπειδὴ οἱ ἀρχὲς αὐτὲς εἶναι ἀληθινές, πρέπει νὰ μὴν ξεχνοῦμε πὼς ὑπάρχει μία καλὴ παιδεία, ἐκείνη ποὺ ἐλευθερώνει καὶ βοηθᾶ τὸν ἄνθρωπο νὰ ὁλοκληρωθεῖ σύμφωνα μὲ τὸν ἑαυτό του καὶ μία κακὴ παιδεία, ἐκείνη ποὺ διαστρέφει καὶ ἀποστεγνώνει καὶ εἶναι μία βιομηχανία ποὺ παράγει τοὺς ψευτομορφωμένους καὶ τοὺς νεόπλουτους τῆς μάθησης, ποὺ ἔχουν τὴν ἴδια κίβδηλη εὐγένεια μὲ τοὺς νεόπλουτους τοῦ χρήματος”. Κι ἂν σήμερα ἐπερίσσευσαν οἱ νεόπλουτοι τοῦ χρήματος καὶ τῆς μάθησης, αὐτοὶ ποὺ συνάζουν γνώσεις μὲ ἀποκλειστικὴ φροντίδα τὴν προαγωγὴ καὶ τὸ εἰσόδημα, ἐν τούτοις ὑπάρχουν ἀκόμη ἄνθρωποι μὲ καλὴ καὶ ἀληθινὴ παιδεία, δὲν σταμάτησε ποτὲ ὁ μικρὸς κι εὐλογημένος αὐτὸς τόπος νὰ ἀναδεικνύει πνεύματα φωτοβόλα.
.          Εἴμαστε μία χώρα μικρή, ποτὲ δὲν εἴχαμε ὑψηλὸ κατὰ κεφαλὴν εἰσόδημα, τὸ ἐντὸς τῆς κεφαλῆς ὅμως εἰσόδημα τῶν Ἑλλήνων ἐπλεόναζε, δάνεισε ἁπλόχερα τὸν πλοῦτο του καὶ σ᾽ ἄλλους λαούς. “Τῆς Ἑλλάδος ἀείποτε σύντροφος πενίη” τῆς Ἑλλάδας ἡ φτώχεια ἦταν πάντοτε σύντροφος, λέει ὁ Ἡρόδοτος, ἀλλὰ “στὸ μάκρος εἴκοσι πέντε αἰώνων δὲν ὑπῆρξε οὔτε ἕνας, ἐπαναλαμβάνω, οὔτε ἕνας αἰώνας, ποὺ νὰ μὴν γράφτηκε ποίηση, στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα, ποὺ νὰ μὴν ὑπῆρχε πολιτισμὸς”, ἀπαντᾶ ὁ Ὀδ. Ἐλύτης, ὁ τοῦ Αἰγαίου ραψωδός.
.          Ἀπὸ τοὺς 25 αἰῶνες ἀδιάλειπτης πνευματικῆς παραγωγῆς, δύο ἀπ᾽ αὐτοὺς ἡ ἱστορία τοὺς τίμησε, τοὺς ἐπροίκισε μὲ τὸ ἔνδοξο καὶ ἀθάνατο ἐπίθετο: ὁ χρυσοῦς αἰών. Σεμνύνεται ὁ ἀρχαῖος ἑλληνικὸς κόσμος γιὰ τὸν χρυσὸ αἰώνα τοῦ Περικλῆ. Ἔλαμψαν τότε τὰ λαμπρὰ αὐτὰ πνεύματα, “οἱ γονέοι τῆς ἀνθρωπότητος”, ὅπως τοὺς ὀνομάζει ὁ Μακρυγιάννης, ὁ Σωκράτης, ὁ Πλάτων, ὁ Ἀριστοτέλης. Αὐτὸ τὸ ἐξέχον πνεῦμα τὸ μεταλαμπαδεύει ὁ Μ. Ἀλέξανδρος σ᾽ ὅλον τὸν γνωστὸ τότε κόσμο, καθιστώντας τὴν Οἰκουμένη ἑλληνική. Μὲ ὄχημα τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα, ἡ παιδεία, ἡ ὁποία κατὰ τὸν Σωκράτη “ἐν ταῖς εὐτυχίαις κόσμος (δηλ. στολίδι) ἐστίν, ἐν δὲ ταῖς ἀτυχίαις καταφυγή”, γίνεται κτῆμα ὅλων τῶν λαῶν, γεγονὸς ποὺ ἀναγκάζει τὸν ρήτορα Ἰσοκράτη νὰ διαπιστώσει πὼς “μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς Παιδείας τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας”. Ἕλληνες εἶναι αὐτοὶ ποὺ μετέχουν, ποὺ μορφώνονται μὲ τὴν ἑλληνικὴ σοφία καὶ ὄχι αὐτοὶ ποὺ ἔχουν καταγωγὴ ἑλληνική. Ἀνῆλθε βέβαια τὸ ἀρχαιοελληνικὸ πνεῦμα σὲ ὕψη δυσθεώρητα, ἐν τούτοις τὰ μελανὰ στίγματα παρέμειναν. Τὸ ἰδεῶδες τοῦ καλοῦ κἀγαθοῦ πολίτη ἐπισκιαζόταν ἀπὸ τὸν θεσμὸ τῆς δουλείας, τὴν ὑποτίμηση τῶν γυναικῶν, τὴν περιφρόνηση τοῦ σώματος, ὅπως αὐτὸ ἐκφράστηκε ἀπὸ τοὺς νεοπλατωνικοὺς φιλοσόφους, κατέπεσε μὲ τὴν ἐπικούρεια φιλοσοφία στὴν ἡδονοθηρία: “ἀρχὴ καὶ ρίζα παντὸς ἀγαθοῦ, ἡ τῆς γαστρὸς ἡδονή”, ἔλεγε ὁ Ἐπίκουρος. Φάε, δηλαδή, πίε καὶ εὐφραίνου, ἐκφυλίστηκε τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα, κυρίως κατὰ τοὺς αἰῶνες τῆς ρωμαιοκρατίας, τότε ἐμφανίστηκαν καὶ οἱ Γραικύλοι, Ἕλληνες ποὺ υἱοθετοῦσαν τὰ αἰσχρὰ ἤθη τῶν ξένων.
.          Ἦταν ἡ στιγμὴ ποὺ ὁ Ἑλληνισμὸς ὁμοίαζε μὲ ἕναν γέρο, κουρασμένο καὶ ἑτοιμοθάνατο, ὅπως γράφει ὁ Παν. Κανελόπουλος. Τὸ πνεῦμα ἔσβηνε, ἡ τότε παγκοσμιοποίηση, ἐκβαρβάριζε καὶ μόλυνε τὰ πάντα. Εἶχε ἔρθει ὅμως “τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου καὶ ἑξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ”. Αὐτὸ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου σήμαινε, ὅπως γράφει καὶ ὁ μεγάλος μας ἱστορικὸς Κ. Παπαρρηγόπουλος, πὼς ἡ ἐξάπλωση τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, ἦταν σχέδιο τοῦ Θεοῦ, στε τελειότατη πίστη ν κφρασθε μ τ τελειότατο ργανο κα ν ζυμωθε μέσα σ᾽ να ψηλ πολιτισμό, ὅπως τὸν δημιούργησαν καὶ τὸν ἐξέφρασαν οἱ Ἕλληνες. “Ἐλήλυθεν ἡ ὥρα, ἵνα δοξασθῇ τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου”, εἶπε ὁ Χριστός, ὅταν ἀντίκρισε τοὺς Ἕλληνες. Καὶ ἔτσι ἔγινε. Μετὰ τὴν Ἀνάσταση τοῦ Κυρίου (αὐτὸ σημαίνει ἡ φράση ) καὶ τὴν Πεντηκοστή, οἱ Ἀπόστολοι μεταφέρουν τὸ χαρμόσυνο μήνυμα εἰς πάντα τὰ ἔθνη, μὲ πρῶτο τὸ ἑλληνικό. Στέκεται προβληματισμένος στὴν Τροία, ἀπέναντι ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ὁ Ἀπ. Παῦλος, ὁπότε τοῦ ἐμφανίζεται τὸ γνωστὸ ὅραμα τοῦ Μακεδόνα ἄνδρα, ὁ ὁποῖος τὸν παρακαλεῖ “διαβὰς εἰς Μακεδονίαν βοήθησον ἡμῖν”.
.         Ἀπὸ ἐκείνη τὴν στιγμὴ ἡ ἑλληνικὴ Οἰκουμένη, γίνεται χριστιανικὴ Οἰκουμένη. Ὁ Παῦλος γνωρίζει στοὺς Ἕλληνες τὸν ἄγνωστο Θεό. Ὁ χριστιανισμός, ὡς νέος ἔφηβος, παίρνει στοὺς ὤμους του τὸ πολύπαθο κορμὶ τοῦ γέρου Ἕλληνα. λληνισμς σώζεται κα ναγεννται. Μετ π τρες αἰῶνες δημιουργε κα τν δεύτερο χρυσ αώνα του. Τν χρυσ αώνα τν Πατέρων τς κκλησίας, τότε πο λαμψαν ατο πο σήμερα τιμμε, ο μέγιστοι φωστρες, ο μελίρρυτοι ποταμο τς σοφίας, ατο πο φώτισαν κα πότισαν τν Οκουμένη, ο Τρες εράρχες, Βασίλειος Μέγας, Γρηγόριος Θεολόγος κα ωάννης Χρυσόστομος. “Νενικήμεθα”, νικηθήκαμε, φωνάζει ὁ μεγάλος εἰδωλολάτρης ρήτορας Λιβάνιος, διαβάζοντας μία ἐπιστολὴ τοῦ Μεγ. Βασιλείου. Δὲν νικήθηκε ὁ Ἑλληνισμός, ἀλλὰ σώθηκε, δημιουργώντας τὴν νέα μεγάλη πολιτιστικὴ καὶ πνευματικὴ δύναμη τῆς Ἀνατολῆς, τὴν Ὀρθοδοξία. Γεωγραφικὰ κατάγονται καὶ οἱ τρεῖς Ἱεράρχες ἀπὸ τὸν εὐρύτερο Ἑλληνισμό, ἀπὸ τὴν Καππαδοκία οἱ δύο ἐπιστήθιοι φίλοι, ὁ Μέγας Βασίλειος καὶ ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ἀπὸ τὴν Ἀθήνα τῆς Συρίας, τὴν Ἀντιόχεια, ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος.

.          Συνηθίζεται νὰ λέγεται πὼς οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες πέτυχαν τὴν σύνθεση Χριστιανισμοῦ καὶ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ ἀλήθεια εἶναι πὼς πέτυχαν νὰ προφυλάξουν αὐτὴν τὴν σύνθεση ἀπὸ ἀκρότητες φιλοσοφικὲς καὶ αἱρετικὲς ποὺ ἤθελαν τὴν ἀπορρόφηση τοῦ ἑνὸς ἀπὸ τὸ ἄλλο στοιχεῖο. “Γιατί, Κύριε; ο τρες εράρχες εναι προστάτες τν γραμμάτων, τς Παιδείας μας”. Τ ρώτημά μου τ πηύθυνε μαθητής μου, παιδ τς Ϛ´ δημοτικο. Τ ρώτημα, τ μολογ, μ φερε σ δύσκολη θέση. Ο προστάτες γιοι τς Παιδείας, εναι ξοβελισμένοι π τν Παιδεία μας. Στ γλωσσικ μάθημα, πο συστήνει τν νθρωπο ς πνευματικ κα θικ ν, δν συναντ μαθητς το δημοτικο οτε να κείμενο τν Τριν εραρχν, ν παρελαύνουν ο μέτριοι κα ο σήμαντοι.
.          Ἐμποτισμένοι ἐδῶ καὶ 170 χρόνια ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῶν Βαυαρῶν, ἀπὸ τοὺς ξενοτραφεῖς καλαμαράδες καὶ λογίους, θεωροῦμε τὸ Βυζάντιο, τὴν Ρωμιοσύνη ὡς περίοδο σκοταδισμοῦ καὶ μηχανορραφιῶν. Γιὰ νὰ γίνουμε σὰν τὰ φωτισμένα ἔθνη τῆς Εὐρώπης, πρέπει νὰ ἀποκηρύξουμε “τὸ πάτριον θρήσκευμα καὶ πᾶν ἑλληνικόν”, ὅπως ἔγραφε ὁ καθ. Βερναρδάκης πρὶν ἀπὸ 150 χρόνια. Οἱ ἀσκητικὲς μορφὲς τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν, ἡ ὅλο ἀγάπη γιὰ τὸ συνάνθρωπο ζωή τους, ἡ ἀπάρνηση τοῦ πλούτου καὶ τῆς καριέρας τους δὲν χωροῦν στὴν κοινωνία ποὺ ἔχει ὡς στόχο τὸ νὰ περνᾶμε καλά, τὴν εὐδαιμονία, τὴν κοινωνικὴ ἀναρρίχηση μὲ ὁποιοδήποτε μέσο.
.          Ἀναμασᾶμε ἐδῶ καὶ δεκαετίες τὰ ξυλοκέρατα τῆς δῆθεν πολιτισμένης Δύσης, ποὺ βρίσκεται στὰ ὅρια τῆς νευρικῆς κρίσης καὶ δὲν σπεύδουμε νὰ ξεδιψάσουμε ἀπὸ τὴν πηγὴ τὴν ἀστείρευτη, ποὺ λέγεται λόγος τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας. “Ἐπειδὴ εἴμαστε ἄνθρωποι, δὲν μποροῦμε νὰ περιφρονοῦμε τοὺς ἀνθρώπους”, νὰ λόγια ἁγιασμένα ἀπὸ τὸ στόμα τοῦ Μεγ. Βασίλειου, ποὺ ἵδρυσε ὁλόκληρη πόλη τὴν Βασιλειάδα, ὅπου διακονοῦσε τοὺς ἐλάχιστους ἀδελφοὺς τοῦ Χριστοῦ).
.          1700 χρόνια πρὶν ἀπὸ τὴν ἐμφάνιση τοῦ φεμινισμοῦ χτυπᾶ ὁ Γρηγόριος τὴν ἀνισότητα ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν, τοὺς τότε νόμους ποὺ προκλητικὰ εὐνοοῦσαν τοὺς ἄνδρες. “Δὲν δέχομαι αὐτὴν τὴν νομοθεσία” ἔλεγε. “Ἄνδρες ἦταν οἱ νομοθέτες γι᾽ αὐτὸ ἐνομοθέτησαν κατὰ τῶν γυναικῶν. Οὐκ ἔνι ἄρσεν ἢ θῆλυ, εἶπεν ὁ Κύριος”. “Γιὰ τὰ κτήματα ποὺ ἔχουν δοθεῖ στὰ παιδιὰ φροντίζουμε, ὄχι ὅμως καὶ γιὰ τὰ παιδιά. Βλέπεις τὴν ἀνοησία γονέα. Ἄσκησε τὴν ψυχὴ τοῦ παιδιοῦ πρῶτα καὶ κατόπιν θὰ ἔλθουν ὅλα τὰ ἄλλα. ταν ψυχ το παιδιο δν εναι νάρετη, καθόλου δ τ φελον τ χρήματα κα ταν εναι, καθόλου δν τ βλάπτει φτώχεια, θέλεις νὰ τὸ ἀφήσεις πλούσιο; Μάθε τὸ νὰ εἶναι καλὸς ἄνθρωπος… Γιατί πλούσιος δὲν εἶναι αὐτὸς ποὺ ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ πολλὰ χρήματα καὶ ποὺ περιβάλλεται ἀπὸ πολλὰ ἀγαθά, ἀλλὰ ἐκεῖνος ποὺ δὲν ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ τίποτε”. Λόγια πρὸς τοὺς γονεῖς τοῦ ἁγ. Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου, ποὺ ἠχοῦν παράξενα σ᾽ ἕναν κόσμο σὰν τὸν σημερινό. ποὺ ἔχει ἐπιδοθεῖ στὸ μανιῶδες κυνήγι τοῦ εὔκολου πλουτισμοῦ, τῆς καλοπέρασης, τῆς ἐπίδειξης.

.          Ἡ παιδεία μας σήμερα, ἐγκατέλειψε τὴν ψυχὴ τοῦ παιδιοῦ καὶ στράφηκε στὸν ἐγκέφαλό του. “Παιδεία ἐστὶ οὐ τὴν ὑδρία πληρῶσαι, ἀλλὰ ἀνάψαι αὐτὴν”, ἔλεγε ὁ Πλάτωνας. Γεμίζουμε τὸ κεφάλι τοῦ παιδιοῦ μὲ γνώσεις καὶ ἀφήνουμε σβησμένη τὴν ψυχή του. Οὐδέποτε ὑπῆρχαν στὸν κόσμο καὶ στὸν τόπο μας τόσοι ἐγγράμματοι καὶ τέτοια φτώχεια πνευματική. Ἔχουμε μία παιδεία ποὺ ἐπιζητᾶ πρωτίστως νὰ θεραπεύσει τὶς ἀνάγκες τοῦ κράτους, τῆς βιομηχανίας, τῶν ἐπιχειρήσεων. Γεμίσαμε διπλωματούχους καὶ ἐξαφανίστηκαν οἱ πνευματικοὶ ἄνθρωποι. Ἡ πραγματικὴ παιδεία προσφέρει κατ᾽ οὐσίαν πνευματικὴ καὶ ὄχι τεχνικὴ μόρφωση, κάθε κοινωνία ποὺ θέλει νὰ προκόψει ἔχει πρῶτα ἀνάγκη χαρακτήρων καὶ κατόπιν τεχνικῶν. “Εἴχαμε τζιβαϊρικὸν πολυτίμητον καὶ παίρνομεν ἀσκιὰ μὲ ἀγέρα καὶ κούφια καρύδια. Ἔτζι θὰ γίνωμεν παλιοψάθα τῶν λαῶν”, βροντοφωνάζει ὁ στρατηγὸς Μακρυγιάννης, ποὺ ἔβλεπε μὲ θλίψη τὴν περιφρόνηση τῆς παράδοσής μας.
.          “Εναι καλς μαθητής;” ρωτον γωνιωδς ο γονες, διαφορώντας πολλς φορς γι τ συμπεριφορά του, τ διαγωγή του. Παιδεία μως σημαίνει μόρφωση, μεταμόρφωση το νθρώπου, παιδεία φείλει ν δημιουργε νθρωπο μ πίστη, δηλαδ γωνιστή. ντ ν νατρέφουμε ητούς, θαλασσοπούλια πο θ βγαίνουν ψηλ γι ν λέγχουν τ πέλαγος, μες ταΐζουμε παπαγάλους σ χρυσ κλουβί. Ἂς σκύψουμε ὅμως λίγο στὸ πολυτίμητο τζιβαϊρικόν, στὸν λόγο τὸν χαριτωμένο, τῶν τριῶν Ἱεραρχῶν. Τονίζουν καὶ οἱ τρεῖς Ἅγιοι τὴν σπουδαιότητα τῆς ἀληθινῆς παιδείας: “Καθένας ποὺ ἔχει μυαλὸ θ᾽ ἀναγνωρίσει ὅτι ἡ παιδεία εἶναι γιὰ μᾶς τοὺς χριστιανοὺς τὸ πρῶτο τῶν ἀγαθῶν. Δὲν περιφρονοῦμε τὴν παίδευση, ὅπως νομίζουν μερικοί. Ἀντίθετα, ἐκεῖνοι ποὺ ἔχουν τέτοια γνώμη εἶναι ἀνόητοι καὶ ἀμαθεῖς, θέλουν ὅλοι νὰ εἶναι σὰν κι αὐτούς, ὥστε μέσα στὴν γενικὴ ἀμάθεια νὰ μὴν φαίνεται ἡ δική τους ἄγνοια”, λέει ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος.
.          παιδεία”, γράφει Χρυσόστομος, “εναι μέγιστο γαθ γι τν νθρωπο, εναι μετάληψη γιότητας. Αὐτὴ ξεριζώνει ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο τὴν ραθυμία, τὶς πονηρὲς ἐπιθυμίες, τὸ πάθος γιὰ τὰ ὑλικὰ ἀγαθά, αὐτὴ ἀναμορφώνει τὴν ψυχή, αὐτὴ καθιστᾶ τὴν ψυχή, μὲ τὴν χάρη τοῦ Ἁγ. Πνεύματος, ἁγία”. “Ἡ παιδεία εἶναι πολὺ ὠφέλιμη στὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ ἀπαιτεῖ πολὺ ἐπίμονη προσπάθεια, ὥστε νὰ ξεριζωθοῦν ἀπὸ τὴν ψυχὴ τοῦ παιδαγωγοῦ ἀδυναμίες καὶ πάθη”, λέει ὁ οὐρανοφάντωρ γέροντας τῆς Καισαρείας.
.          Ξερίζωμα εἶναι λοιπὸν ἡ Παιδεία, πρῶτα τῶν κακῶν ἐπιθυμιῶν καὶ στὴ συνέχεια καλλιέργεια ἀξιῶν, ἐξευγενισμὸς τῆς ψυχῆς. Τονίζουν ἰδιαίτερα οἱ τρεῖς Ἱεράρχες τὴν ἱερότητα τοῦ ἔργου τοῦ δασκάλου, θεωρώντας ὡς πρωταρχικῆς σημασίας τὸ παράδειγμα, τὰ ἔργα του. “Οὐ γὰρ ὁ λόγος τοσοῦτον ὅσον ὁ βίος, ἡ ζωή, εἰς τὴν ἀρετὴν ἄγειν”, ἔλεγε ὁ ἀρχαῖος Χρυσοῦς αἰών. “Γενοῦ αὐτοῖς τύπος καὶ μὴ νομοθέτης”, λέει ὁ χρυσοῦς τὸ στόμα Ἰωάννης. “Ἡ διδασκαλία στὴν τάξη”, λέει ὁ Μ. Βασίλειος, “πρέπει νὰ γίνεται εὐχάριστα, γιατί μόνο τότε ἡ γνώση παραμένει μόνιμα. (Τέρπειν τε ἅμα καὶ διδάσκειν)”. Γιὰ τοῦτο καὶ τὰ μαθητικὰ βιβλία πρέπει νὰ εἶναι σαφῆ καὶ εὐχάριστα. Ὁ δάσκαλος δὲν πρέπει νὰ διατάζει, ὅταν εἶναι ἀνάγκη νὰ συμβουλεύει, οὔτε νὰ συμβουλεύει, ὅταν εἶναι ἀνάγκη νὰ διατάζει”. Οἱ συμβουλὲς αὐτὲς τοῦ Ἁγίου μποροῦν ἄνετα νὰ υἱοθετηθοῦν καὶ ἀπὸ τοὺς γονεῖς ποὺ καὶ αὐτοὶ εἶναι δάσκαλοι διὰ βίου τῶν παιδιῶν τους. “Καθαρθῆναι δεῖ πρῶτον εἶτα καθάραι, σοφισθῆναι καὶ οὕτω σοφίσαι, γενέσθαι φῶς καὶ εἶτα φωτίσαι, ἐγγίσαι Θεῷ καὶ προσαγάγειν ἄλλους, ἁγιασθῆναι καὶ ἁγιᾶσαι” ἀναφωνεῖ ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ὁ Πατριάρχης τῆς Νέας Ρώμης, ὁ ὁποῖος ὀνομάζει “τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν” τὸ ἄγειν ἄνθρωπον, τὸ ἔργο τοῦ δασκάλου. Σημειώσαμε πὼς καὶ οἱ τρεῖς Ἱεράρχες μοίρασαν τὴν περιουσία τους, δὲν κράτησαν τίποτε γιὰ τὸν ἑαυτό τους. Μία πράξη ποὺ ἀντηχεῖ σίγουρα ξένη καὶ ἀστεία στὶς ἀντιλήψεις μας σήμερα, τὶς χριστιανικὲς (ἐντὸς εἰσαγωγικῶν ἡ λέξη) ἀντιλήψεις γιὰ διαφύλαξη καὶ αὔξηση τῆς περιουσίας μας. “Ὅσον πλεονάζεις τῷ πλούτῳ, τοσοῦτον ἐλλείπεις τὴν ἀγάπη”, καταγγέλλει ὁ Μ. Βασίλειος. “Οὐκ ἐστὶ μὴ ἀδικοῦντα πλουτεῖν”, δν μπορε κάποιος ν γίνει πολ πλούσιος χωρς ν δικήσει, συμπληρώνει ὁ Χρυσόστομος, ποὺ καθημερινὰ 7.000 ἄνθρωποι ἔβρισκαν τροφὴ στὸ πατριαρχεῖο του. “Ντρέπομαι”, ἔλεγε ὁ Χρυσόστομος “κάθε φορὰ ποὺ βλέπω πολλοὺς πλούσιους νὰ γυρίζουν ἐδῶ κι ἐκεῖ, νὰ ἱππεύουν ἄλογα μὲ χρυσὰ χαλινάρια, κι ὅταν ἔλθει ἡ ὥρα νὰ δώσουν κάτι στὸν φτωχό, γίνονται ἀπὸ τοὺς φτωχοὺς φτωχότεροι”.
.           Γάγγραινα τῆς κοινωνίας κατάντησε σήμερα ἡ φιλαργυρία. “Ἀπ᾽ ὅλες τὶς ἀρρώστιες ποὺ παθαίνει ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου, ἡ πιὸ σιχαμερή, κατὰ τὴν κρίση μου, εἶναι ἡ φιλαργυρία, ἡ τσιγγουνιά. Ἀπὸ μικρὸς τὴν ἀπεχθανόμουν. Καὶ τώρα, μ᾽ ὅλο ποὺ μὲ τὴν ἡλικία ἄλλαξα γνώμη γιὰ πολλὰ πράγματα, γιὰ τὴν τσιγγουνιὰ δὲν ἄλλαξα. Προτιμῶ νά ᾽χω νὰ κάνω καὶ μ᾽ ἕναν φονιά, παρὰ μὲ τσιγκούνη. Γιατί ὁ φονιὰς μπορεῖ νὰ σκότωσε ἀπάνω στὸν θυμό του καὶ νὰ μετάνιωσε ὕστερα, ἐνῶ τσιγκούνης εναι ψυχρς πολογιστής, ς τ κόκαλο χαλασμένος. Στὸν φονιὰ μπορεῖς νὰ βρεῖς καὶ κάποια αἰσθήματα, στὸν φιλάργυρο κανένα. Ὁ φιλάργυρος εἶναι ἐγωιστής, ἀγαπᾶ μόνο τὸν ἑαυτό του, ἀλλὰ μπορεῖ νὰ εἶναι καὶ τέρας χειρότερο κι ἀπὸ τὸν ἐγωιστή, γιατί μπορεῖ νὰ μὴν ἀγαπᾶ μήτε τὸν ἑαυτό του καὶ νὰ τὸν ἀφήσει νὰ πεθάνει ἀπὸ τὴν πείνα”, λόγια του μεγάλου Φ. Κόντογλου, συμφυῆ μὲ τὰ λόγια τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας.

.           Ἀσυμβίβαστοι οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες δὲν δίστασαν νὰ συγκρουστοῦν μὲ τὴν τότε ἐξουσία προκειμένου νὰ ὑπερασπιστοῦν τὴν δικαιοσύνη ἢ τὴν ὀρθόδοξη πίστη. Δὲν δίστασε ὁ Μέγ. Βασίλειος νὰ ἀρνηθεῖ τὴν φιλία τοῦ αἱρετικοῦ αὐτοκράτορα Οὐάλη, λέγοντάς του “Τὴν βασιλέως φιλίαν μέγα μὲν ἡγοῦμαι μετ᾽ εὐσέβειας, ἄνευ δὲ ταύτης, ὀλεθρίαν ἀποκαλῶ”. Δὲν ἀνέχεται νὰ ἐγκαταλείψει οὔτε “ἰῶτα ἓν” τῶν θείων δογμάτων καὶ ἀσπάζεται καὶ τὸν θάνατο, ἂν παραστεῖ ἀνάγκη. Παραιτήθηκε ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ἀπὸ τὸν θρόνο τῆς Κων/πόλεως, ὅταν διαπίστωσε αἱρετικὲς κακοδοξίες. Χτυπᾶ ἀλύπητα ὁ Χρυσόστομος, τὴν ἀνηθικότητα τῆς αὐτοκράτειρας Εὐδοξίας. “Ὁ Θεὸς”, τῆς γράφει, “σοῦ ἔδωσε τὸ βασιλικὸ σκῆπτρο γιὰ νὰ ἀπονέμεις παντοῦ τὴν δικαιοσύνη. Χῶμα καὶ στάχτη, χόρτο καὶ σκόνη, σκιὰ καὶ καπνὸς καὶ ὄνειρο εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ἀκόμα κι ἂν εἶναι ἰσχυρὸς ἄρχοντας. Δῶσε τέλος στὸν πόνο καὶ στὴ δυστυχία τῶν ἀπελπισμένων. Μήπως θὰ κατέβουν μαζί σου στὸν τάφο τὰ σταφύλια τῶν κλημάτων, τὰ χρήματα καὶ ἡ δόξα τῆς ἐξουσίας;”. Ἐξορίστηκε ὁ Ἅγιος, πέθανε ἀπὸ τὶς κακουχίες μακριὰ στὰ βάθη τῆς Μ. Ἀσίας, ἔδωσε ὅμως παράδειγμα αἰώνιο στοὺς ἐκκλησιαστικοὺς ἡγέτες, κυρίως στοὺς σημερινούς, ποὺ ὁρισμένοι κυκλοφοροῦν σὰν Πέρσες σατράπες, μία ἄλλη μορφὴ ἐξουσίας, ἀνίκανη νὰ συλλάβει τὸ μήνυμα τοῦ Εὐαγγελίου ποὺ τονίζει πὼς ὅποιος θέλει νὰ εἶναι πρῶτος, ἔσται ὑμῶν διάκονος, πρέπει νὰ εἶναι ὑπηρέτης ὅλων.
.          Ἀπηχώντας τὰ λόγια τοῦ Χρυσοστόμου πρὸς τὴν τότε ἐξουσία, ὁ Παπαδιαμάντης πρὶν ἀπὸ 100 περίπου χρόνια γράφει: “Νὰ παύσει ἡ συστηματικὴ περιφρόνησης τῆς θρησκείας ἐκ μέρους τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, ἐπιστημόνων, λογίων, δημοσιογράφων καὶ ἄλλων. Νὰ συμμορφωθεῖ ἡ ἀνωτέρα τάξις μὲ τὰ ἔθιμα τῆς χώρας. Νὰ γίνει προστάτης τῶν πατρίων καὶ ὄχι διώκτρια. Νὰ ἀσπασθεῖ καὶ νὰ ἐγκολπωθεῖ τὰς ἐθνικὰς παραδόσεις. Νὰ μὴν περιφρονεῖ ὅ,τι παλαιόν, ὅ,τι ἐγχώριον, ὅ,τι ἑλληνικόν. Νὰ μὴν νοθεύονται τὰ οἰκογενειακὰ καὶ θρησκευτικὰ ἔθιμα. Νὰ μὴ μιμώμεθα πότε τοὺς παπιστὰς πότε τοὺς προτεστάντας, νὰ μὴν χάσκωμεν πρὸς τὰ ξένα, νὰ τιμῶμεν τὰ πάτρια, ὣς πότε θὰ εἴμεθα ἀχαρακτήριστοι Γραικύλοι;”. “Ἡ Ρωμανία κι ἂν ἐπέρασεν ἀνθεῖ καὶ φέρει κι ἄλλο”, ἔψαλλε ὁ ποντιακὸς ἑλληνισμός. Θὰ ἀνθίζει ἡ Ρωμανία ὅταν τιμᾶ τὰ πάτρια. “Πρέπει νὰ φυλάξετε τὴν πίστη σας καὶ νὰ τὴν στερεώσετε, διότι, ὅταν ἐπιάσαμε τὰ ἅρματα εἴπαμε πρῶτα ὑπὲρ πίστεως καὶ ἔπειτα ὑπὲρ πατρίδος”, ἔλεγε στὰ 1838 στοὺς μαθητὲς τῶν Ἀθηνῶν ὁ Κολοκοτρώνης ἤ, ὅπως τὸ γράφει ὁ στρατηγὸς Μακρυγιάννης, “χωρὶς ἀρετὴ καὶ πόνο εἰς τὴν πατρίδα καὶ πίστη εἰς τὴν θρησκεία ἔθνη δὲν ὑπάρχουν”.
.             Εἶναι πολὺ δύσκολο, ἀδύνατο νὰ περιγραφεῖ μ᾽ ἕναν ταπεινὸ λόγο ἡ προσφορὰ τῶν τριῶν Ἱεραρχῶν στὰ γράμματα, στὴν Παιδεία. Ἀποσιωπώντας τὴν προσφορά τους, σ᾽ ἄλλους κοινωνικοὺς τομεῖς εἶναι σὰν νὰ προσπαθεῖς νὰ κρύψεις τὸν ἥλιο μὲ τὰ χέρια. Θὰ προσπαθήσω ὅμως, τελειώνοντας, νὰ συνοψίσω τὴν προσφορὰ τῶν ἀκάματων καὶ ἀκατάβλητων στύλων τῆς Ὀρθοδοξίας. Καὶ οἱ τρεῖς, εἰς πεῖσμα τοῦ καιροῦ τους ποὺ θεωροῦσαν τὰ ἀρχαιοελληνικὰ γράμματα εἰδωλολατρικὴ ἐνασχόληση, σπούδασαν στὶς καλύτερες σχολὲς τῆς ἐποχῆς τους, διότι πίστευαν ὅτι ἡ γνῶσις καὶ “πρὸς ψυχῆς γυμνασίαν καὶ πρὸς σεμνότητα ἤθους” ὁδηγεῖ. Ἀπέκτησαν πάλι τὴν λάμψη τους τὰ ἀρχαιοελληνικὰ γράμματα. Ἔγιναν ἀργότερα τὰ μοναστήρια φιλοσοφικὰ φροντιστήρια, σ᾽ αὐτὰ οἱ μοναχοὶ “ἀδιάσπαστον τὸν μετὰ τοῦ παρελθόντος σύνδεσμον τηροῦντες, ἐκαλλιέργουν τὰ ἑλληνικὰ γράμματα, μεταλαμπαδεύοντες ὡς συγγραφεῖς ἢ καὶ διδάσκαλοι τὸν ἑλληνικὸν πολιτισμὸν εἰς τοὺς συγχρόνους. Ἐκ τῶν περιβόλων τῶν μονῶν, ὡς ἀπὸ κοιλίας δουρείου ἵππου, τὴν ἑλληνικὴν παιδείαν διδαχθέντες καὶ εἰς τὰ νάματα τῆς χριστιανικῆς ἀρετῆς λουσθέντες, ἐξεπήδησαν ἄνδρες οἱ ὁποῖοι στύλοι τῆς ἐκκλησίας καὶ τοῦ ἔθνους ἐγένοντο”, γράφει ὁ καθηγητὴς Φ. Κουκουλές. Ὁ Μέγας Βασίλειος μάλιστα στὸ ἔργο του “πρὸς τοὺς νέους ὅπως ἂν ἐξ ἑλληνικῶν ὠφελοῖντο λόγων”, προτρέπει τοὺς νέους νὰ ἐγκύψουν στὰ ἔργα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἀλλὰ νὰ ἀποφεύγουν τὰ ἄσχημα, ὅπως ἀποφεύγει ἡ μέλισσα τὰ ἀγκάθια ἀπὸ τὰ τριαντάφυλλα. Δὲν διστάζει ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ὁ ποιητὴς τοῦ Χριστιανισμοῦ, νὰ μιμηθεῖ τοὺς τραγικοὺς ποιητές, δὲν διστάζει τὸ ὡραιότερο πνεῦμα τῆς νέας Ἑλλάδος, ὁ Χρυσόστομος, νὰ σπουδάσει τὸν Δημοσθένη. Ἀπὸ κείνη τὴν στιγμὴ οἱ ἐγγράμματοι Χριστιανοὶ φυλάττουν καὶ διασώζουν τὴν Ἑλληνικὴ Παιδεία ποὺ μεταφέρθηκε ἀργότερα στὴν Δύση, γιὰ νὰ ὑπάρξει ἡ Ἀναγέννηση καὶ ὅλος ὁ λεγόμενος δυτικὸς πολιτισμὸς .
.          “Ὑπόβαθρον τῆς κατὰ Χριστὸν φιλοσοφίας” θεωροῦν τὴν ἀρχαιοελληνικὴ παιδεία καὶ φτάνουν π τν καλ κγαθ πολίτη το κόσμου, μ τν μάθηση κα τν πίστη, στν καλοκάγαθο πολίτη το ορανο. “Ὁ γὰρ Θεὸς πλάττων τὸν ἄνθρωπο οὐκ ἐποίησεν αὐτὸν δοῦλον, ἀλλ᾽ ἐλεύθερον”, λόγια τοῦ Γρηγορίου. Νὰ ἡ μεγάλη ἀλήθεια, νὰ ὁ κρυμμένος θησαυρός, νὰ ἡ βασιλικὴ ὁδὸς γιὰ μία παιδεία ἀληθινή. Μὲ τὴν παιδεία κερδίζεται ἡ μεγαλύτερη ἀρετή, ἡ ἐλευθερία. “Οὐ φύσει, (ὄχι ἀπὸ τὴν φύση), ἀλλὰ μαθήσει (μὲ τὴν μάθηση) καλοὶ κἀγαθοὶ γίνονται”. Ἐλεύθερο ἄνθρωπο δίδαξαν οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες. Ἡ ἐλευθερία λέξη ποὺ παράγεται ἀπὸ τὸν μέλλοντα τοῦ ρήματος ἔρχομαι, τὸ ἐλεύσομαι, εἶναι αὐτὴ ποὺ θὰ ἔρθει, ποὺ κινεῖται καὶ ποὺ τὴν ἁρπάζουν, κάστρο εἶναι καὶ τὸ παίρνεις μὲ τὸ σπαθί σου, λέει ὁ Καζαντζάκης οἱ λαοὶ ποὺ ἀξίζουν, ποὺ ἔχουν δηλαδὴ ἀξίες, αἰώνιες καὶ ἀκατάλυτες. “Γνῶμες, καρδιὲς ὅσοι Ἕλληνες ὅ,τι εἶστε μὴ ξεχνᾶτε. Δὲν εἶσθε ἀπὸ τὰ χέρια σᾶς μονάχα, ὄχι χρωστᾶτε σ᾽ ὅσους ἦρθαν, πέρασαν, θὰ ᾽ρθουνε, θὰ περάσουν. Κριτὲς θὰ μᾶς δικάσουν οἱ ἀγέννητοι, οἱ νεκροί”. Χρωστᾶμε λέει ὁ Παλαμᾶς, δανεισθήκαμε μία λαμπρὴ παράδοση καὶ ἡ παράδοση παραδίδεται στοὺς ἀγέννητους. Ἡ μικρή μας πατρίδα, “οὐδὲν τῆς ὁποίας εἶναι γλυκύτερον”, ὅπως λέει ὁ Χρυσόστομος, θέλει μαθητὲς παιδευμένους, ποὺ νὰ ἔχουν σκοπὸ τους ὄχι μόνο τὸ ζῆν, ἀλλὰ τὸ “εὖ ζῆν”. Ποὺ θὰ συλλογίζονται ἐλεύθερα καὶ καλά, κατὰ τὸν Ρήγα Φεραῖο, θέλει ἡ πατρίδα μας “ἡ κοινὴ μήτηρ πάντων”, ὅπως λέει ὁ Ἄγ. Βασίλειος, δασκάλους, μᾶλλον διδασκάλους, ποὺ νὰ δίδουν τὸ καλόν, ὅπως λέει ἡ λέξη, ποὺ θὰ ἀγαποῦν ποὺ θὰ ἐκτείνουν τὴν τῆς ἀγάπης σαγήνην, “ἵνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ, ἰαθῇ δὲ μᾶλλον” ποὺ θὰ ἁπλώνουν τὰ δίχτυα τῆς ἀγάπης καὶ θὰ ἀγκαλιάζουν καὶ τοὺς ἀδύνατους, γιὰ νὰ μὴ ἐκτραποῦν, ἀλλὰ νὰ γίνουν καὶ αὐτοὶ μέτοχοι τῆς καλῆς τραπέζης, παιδεία, δηλαδή, χωρὶς ἀποκλεισμοὺς κοινωνικοὺς καὶ ταξικὲς διαφοροποιήσεις. Οἱ δάσκαλοι σὲ ἀντίθεση μὲ τοὺς ὑπόλοιπους ἐργαζόμενους ποὺ δίνουν ὅ,τι ἔχουν, δίνουν ὅ,τι εἶναι.
.          Ὑπενθυμίζω καὶ τὴν ρήση τοῦ ἀπ. Παύλου “Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπη δὲ μὴ ἔχω γέγονα  χαλκὸς ἠχῶν καὶ κύμβαλον ἀλαλάζον”, ἕνα ἄδειο βαρέλι ὁ χωρὶς ἀγάπη ἄνθρωπος. Θέλει τὸ τιμιώτερον πάντων, ἡ πατρίδα μας, ἐπιστήμονες, ποὺ θὰ ἀκολουθοῦν τὰ χνάρια τῶν 3 Ἱεραρχῶν, ὄχι μικροπρεπεῖς θηρευτὲς δόξας καὶ χρήματος, ὄχι τέτοιους ποὺ χωρίζουν τὴν ἐπιστήμη μὲ τὴν ἀρετὴ καὶ δουλεύουν τὴν πανουργία, ἀλλὰ ταπεινοὺς σκαπανεῖς τῆς γνώσης, παραδείγματα πρὸς μίμηση, ἐπιστήμονες ποὺ κίνητρο τῶν πράξεών τους θὰ εἶναι, ὄχι οἱ προσωπικὲς φιλοδοξίες, ἀλλὰ ἡ εὐτυχία τῶν ἀνθρώπων. Στὴν ἀντίθετη περίπτωση δὲν εἶναι ἐπιστήμονες, ἀλλὰ τύραννοι εἰσί, γράφει ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος.
.         Θέλουμε πολιτικούς, ναὶ “ἡ πολιτεία τροφὴ ἀνθρώπων ἐστίν, καλὴ μὲν ἀγαθῶν ἡ δ᾽ ἐναντία κακῶν”. Τὸ καλὸ πολίτευμα κάνει τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς πολίτες ἀγαθούς, τὸ κακὸ πολίτευμα ἐκφαυλίζει τοὺς πολίτες”, λέει ὁ Πλάτωνας, θέλουμε πολιτικοὺς διακόνους τοῦ λαοῦ, οἱ ὁποῖοι θὰ προσπαθοῦν νὰ λύουν τὰς πενίας (τὴν φτώχεια, τὶς ἀνάγκες) τῶν πλησίον, τῶν πολιτῶν, “ἐξόχως δὲ τῶν πενεστέρων καὶ κακῶς ἐχόντων”, κυρίως τῶν ἀδυνάτων, λέει ὁ Ἅγ. Γρηγόριος. “Γιατί καμαρώνεις; ἐπειδὴ πολιτεύεσαι μὲ λόγια; εἶναι εὔκολη ἡ πολιτικὴ μὲ λόγια· δίδαξε μὲ τὸν τρόπο τῆς ζωῆς σου αὐτὴ εἶναι ἡ ἄριστη πολιτική… Ἐὰν δὲν ἔχεις νὰ ἐπιδείξεις ἔργο, καλύτερο εἶναι νὰ σιωπᾶς, λέει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης. Σήμερα εἴμαστε μέλος τῆς Ἑνωμένης Εὐρώπης, ἡ ὁποία βέβαια δὲν ἀποτελεῖ ἰδέα, ἀποτελεῖ συγκυρία ἱστορική, στὴν ὁποία ὀφείλουμε νὰ προσαρμοσθοῦμε διατηρώντας, ὅπως ὅλοι οἱ ἑταῖροι μας τὸ δικό μας πρόσωπο. Χωρὶς ἰδέα τὸ πρόσωπο γίνεται μάσκα καὶ πέφτει. Μὲ μεγάλη ἰδέα τὴν εὔκολη καὶ ἄκοπη ἀπόκτηση χρήματος καὶ τὶς πιὸ εὐτελεῖς ἀπολαύσεις, οὐδεὶς λαὸς προκόβει, ὅταν μάλιστα σηκώνει στὶς πλάτες του τὸ φορτίο μιᾶς ὑπέρογκης κληρονομιᾶς σὰν τὴν δική μας. Καὶ ὅσο πιὸ βαριὰ εἶναι ἡ κληρονομιὰ τόσο ἰσχυρότερη γονιμοποιὸ ἰδέα χρειάζονται οἱ κληρονόμοι.

.           Στὴν Ἑνωμένη Εὐρώπη δὲν πᾶμε ὡς ἀπόγονοι το῀θυ Σωκράτη μόνο. Αὐτὸ μας κάνει κωμικούς. Ὅταν μπήκαμε στὴν ΕΟΚ τὸ 1979 ἡ γαλλικὴ ἔφ. “ΛΕ ΜΟΝΤ” ἔγραψε: “καλωσορίζουμε τὴν χώρα τῆς Φιλοκαλίας, τὴν χώρα τοῦ Βασιλείου, τοῦ Γρηγορίου, τοῦ Χρυσοστόμου”. Αὐτὸν περιμένει ἡ Εὐρώπη ἀπὸ ἐμᾶς, τὸν φιλόκαλο ἄνθρωπο, τὸν φίλο τοῦ καλοῦ, τὸν ἅγιο, τὸν ἄνθρωπο ποὺ ὅπως ἔλεγε ὁ Χρυσόστομος, εἶναι πλούσιος χι γιατί χει πολλά, λλ γιατί δν χει νάγκη π τίποτε. Τὸ τί μᾶς χρειάζεται, μᾶς τὸ λέει ὁ Δάσκαλος τοῦ Γένους, ὁ Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: “Ψυχὴ καὶ Χριστὸς σᾶς χρειάζονται. Αὐτὰ τὰ δύο ὅλος ὁ κόσμος νὰ πέσει δὲν ἠμπορεῖ νὰ σᾶς τὰ πάρει ἐκτὸς καὶ ἂν τὰ δώσετε μὲ τὸ θέλημά σας”, ὅπου ψυχ εναι παράδοσή μας, γλώσσα μας, τ θη κα θιμά μας κα Χριστς εναι ρθόδοξη κκλησία του, ατν πο τίμησαν κα δόξασαν ο Τρες πάνσεπτοι φωστρες, οἱ πυρσεύσαντες διὰ θείων δογμάτων τὴν οἰκουμένην, οἱ μελίρρυτοι ποταμοὶ τῆς σοφίας, οἱ διδάσκαλοι οὐ μόνων λόγων ἀλλὰ καὶ ἔργων, οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες, οἱ προστάτες τῆς Παιδείας καὶ τῶν παιδιῶν μας.

 Νατσιὸς Δημήτρης
δάσκαλος -Κιλκὶς

  •  Ἡ ὁμιλία ἔγινε στὶς 31 Ἰανουαρίου τοῦ 2001 στὸν Δῆμο Δοϊράνης, ἐπ᾽ εὐκαιρίᾳ τῆς γιορτῆς τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν

ΠΗΓΗ: «ΑΝΤΙΒΑΡΟ»

, , , , , ,

Σχολιάστε

Ο ΠΟΙΗΤΗΣ, Ο ΝΗΠΤΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ

 Γρηγόριος  Θεολόγος, † 390

Ἡ τιμία κάρα τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου. Πολύτιμο κειμήλιο τῆς Ἱ. Μ. Βατοπαιδίου Ἁγ. Ὄρους

Ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Στυλιανοῦ Παπαδοπούλου,
(Μοναχοῦ Γερασίμου)
Καθηγ. Θεολ. Σχ. Παν. Ἀθηνῶν
(πρότριτα ἐκδημήσαντος)
«ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ», τ. Β´
(σελ. 495-497)

1. Γενικ θεώρηση

.         Ὁ Γρηγόριος Θεολόγος, ὁ Ναζιανζηνός, εἶναι ὁ ἐπιφανέστερος, ὁ «ἄριστος» θεολόγος τῆς Ἐκκλησίας μετὰ τὸν Εὐαγγελιστὴ Ἰωάννη. Τὸ θεολογικό του βάθος καὶ ἡ ἔντονη ποιητικότητα στὸ ἔργο του τὸν ὕψωσαν σὲ πρότυπο μοναδικοῦ κάλλους καὶ λάμψεως. Ὁ Γρηγόριος ὑπῆρξε ὁ ποιητὴς ποὺ ἔγινε μεγάλος θεολόγος. Ἡ εὐαισθησία χαρακτήριζε τὸ εἶναι του μὲ τρόπο καθολικὸ καὶ τὸν ὁδηγοῦσε σὲ ἀλλεπάλληλες ἀπογοητεύσεις, σ᾽ ἕνα εἶδος συνεχοῦς φυγῆς ἀπὸ καταστάσεις, στὶς ὁποῖες ἐμπλεκόταν μὲ πιέσεις τρίτων ἀλλὰ πάντως θεληματικά. Ἡ «φυγή» του ἦταν συνάρτηση τῆς ἀνεπτυγμένης εὐαισθησίας του καὶ τῆς κλίσεως γιὰ τὸν μονήρη νηπτικὸ βίο. Πίστευε ὅτι «μεγίστη πρᾶξίς ἐστιν ἡ ἀπραξία» (Ἐπιστ. 49), ὁ θεωρητικὸς ἢ θεοπτικὸς βίος.
.         Ἀπέφευγε συστηματικὰ τὴν δραστηριοποίησή του στὸ ἔργο τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ τελικὰ καὶ ποιμαντικὴ φροντίδα ἀνέλαβε καὶ τὰ μεγάλα θεολογικὰ προβλήματα ἀντιμετώπισε. Ἡ συνύπαρξη τῶν ἀντιθέσεων στὸ εἶναι του ἐπιτεύχθηκε, διότι ὁ Γρηγόριος δὲν ἦταν μόνο ποιητὴς καὶ νηπτικός, ἀλλὰ καὶ μέγας θεολόγος, ποὺ φρονοῦσε ὅτι ὄφειλε νὰ «καρποφορεῖ», νὰ «ὠφελεῖ» τὴν Ἐκκλησία καὶ μάλιστα νὰ «δημοσιεύῃ τὴν ἔλλαμψίν» του (Λόγος IB´ 4. PG 35, 848ΑΒ). Στὴν περίπτωση τοῦ Γρηγορίου συνέβη τὸ ἑξῆς θαυμαστό: νώθηκαν σύγχυτα ποιητής, νηπτικς κα θεολόγος. Ἡ τριπολικότητα τοῦ προσώπου του ἀποτελεῖ τὸ μεγαλεῖο του, ἀλλὰ καὶ τὴν πρώτη δυσχέρεια ἑρμηνείας του.

 2. Προϋποθέσεις τῆς θεολογίας τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου

.         Οἱ σπουδὲς τοῦ Γρηγορίου, στὴν Καισάρεια τῆς Καππαδοκίας, στὴν Καισάρεια τῆς Παλαιστίνης, στὴν Ἀλεξάνδρεια καὶ τὴν Ἀθήνα, ἐπωμίστηκαν δυναμικὰ τὴν ἔκφραση τῆς θεολογίας του. Ἡ φιλία του μὲ τὸν Βασίλειο, σταθερὴ στὴν διάρκεια τοῦ βίου τους καὶ παροιμιώδης ἔκτοτε, δρᾶ καὶ ἀνασταλτικὰ καὶ δημιουργικά. Ἀνασταλτικά, διότι μέχρι τὸ 378 ὁ Γρηγόριος ἀνέμενε συνήθως τὴν ἀντιμετώπιση τῶν σύγχρονων θεολογικῶν προβλημάτων ἀπὸ τὸν μεγάλο του φίλο. Καὶ μολονότι γράφει καὶ θεολογεῖ, δὲν κορυφώνεται. Δημιουργικά, διότι τὸ ἔργο τοῦ Βασιλείου χρησίμευε στὸν Γρηγόριο ὡς θεμέλιο καὶ ἔναυσμα συγχρόνως. Τὸ κύρος καὶ ἡ θεληματικότητα τοῦ Βασιλείου ἀνέκοπταν ὡς ἕνα βαθμὸ τὴν ἰσχυρὴ ροπὴ τοῦ Γρηγορίου γιὰ θεολογία. Τελικὰ ὅμως ὁ Γρηγόριος διηύρυνε τὸν ὁρίζοντα τοῦ Βασιλείου.
.         Ἡ παράδοση τοῦ Γρηγορίου ἦταν δύσκολη συνάρτηση τῆς ἀλεξανδρινῆς ἢ ὠριγενιστικῆς σχολῆς καὶ τῆς θεολογίας τῶν Ἰγνατίου, Εἰρηναίου καὶ Μ. Ἀθανασίου. Ἡ ἐμπειρία τοῦ πατέρα του, ποὺ θήτευσε πολλὰ χρόνια στὴν αἵρεση τῶν Ὑψισταρίων καὶ ὑπέγραψε τὸ 360 ἡμιαρειανικὸ Σύμβολο (ὁμοιουσιανῶν), τὸν βοήθησε καὶ ἀρνητικὰ νὰ σχηματίσει κριτήριο παραδόσεως καὶ ὀρθοδοξίας. Τὸ κριτήριό του αὐτό, ἀποτέλεσμα πρώτιστα φωτισμοῦ τοῦ ἁγ. Πνεύματος, ἀναδείχθηκε τὸ τελειότερο στὴν ἀρχαία Ἐκκλησία. «Ἐπὶ τῶν ἡμετέρων ὅρων ἱστάμενοι» (Λόγος ΚΘ´ 23· ΚΖ´ 5). Μὲ τοὺς λόγους αὐτούς, ποὺ ἐπαναλαμβάνει συχνά, ἐκφράζει τὴν πεποίθηση ὅτι ἡ θεολογία τῆς Ἐκκλησίας ἀσκεῖται μὲ προϋποθέσεις καὶ προοπτικές, ποὺ δημιουργεῖ ἡ ἴδια ἡ Ἐκκλησία. Γι᾽ αὐτὸ καί, μολονότι μεταξὺ τῶν μεγάλων Πατέρων εἶναι ὁ βαθύτερος γνώστης τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας, διακρίνει σαφέστατα τὸ ἔργο τοῦ θεολογεῖν ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ φιλοσοφεῖν.
.         Ἡ σχέση του μὲ τὸ θύραθεν πνευματικὸ κλίμα τῆς ἐποχῆς ὑπῆρξε φυσικὴ καὶ διακριτική. Φυσική, διότι καὶ ὁ ἴδιος ἀποτελοῦσε πνευματικὸ κλίμα τῆς ἐποχῆς, στὸ μέτρο ποὺ σκεπτόταν μέσῳ τῶν δομῶν τῆς ἐποχῆς καὶ ἔγραφε στὰ μέτρα της. Διακριτική, διότι συνειδητοποίησε τὸ ὅλως ἄλλο τῆς θείας ἀλήθειας, τὴν ὁποία ὅμως κατανοοῦσε κι ἐξέφραζε μὲ τὶς δομὲς τῆς ἐποχῆς. Ὅπως στὴν περίπτωση τοῦ Βασιλείου, ἔτσι καὶ στὸν Γρηγόριο παρεξηγεῖται τὸ ἐγχείρημά του νὰ μιλήσει ὡς πλατωνικός, στωικὸς ἢ νεοπλατωνικός, γιὰ τὴν ἀλήθεια τῆς Ἐκκλησίας. Στὴν ἐποχή του ὁ Γρηγόριος ὄφειλε νὰ εἶναι ὅλα αὐτὰ μὲ τρόπο ἐκλεκτικό. Ἀλλοῦ βρίσκεται τὸ πρόβλημα: στὸ ἐὰν ἡ ἀλήθεια του μένει ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἢ ἐὰν μέσῳ τῶν φιλοσοφικῶν δομῶν μεταστοιχειώνεται λίγο ἢ πολὺ σὲ πλατωνική, στωικὴ κ.λπ. φιλοσοφία. Ὁ Γρηγόριος διέκρινε τὸν κίνδυνο αὐτὸ καὶ –σὲ κρίσιμες στιγμὲς ἐκφράσεως τῆς ἀλήθειας κατ’ ἀνάγκην μὲ δομὲς τῆς ἐποχῆς–  ὑπογραμμίζει ὅτι ἄλλο τὸ φιλοσοφικὸ περιεχόμενο τοῦ ὅρου-δομῆς καὶ ἄλλο ἡ ἀλήθεια ποὺ μὲ αὐτὰ δηλώνεται. Καὶ μολονότι ἔναντι τῆς θύραθεν φιλοσοφίας εἶναι κριτικότερος καὶ ἀπὸ τὸν Βασίλειο, δίνει σαφῶς τὴν ἐντύπωση ὅτι χωρὶς αὐτὴν ἡ θεολογία εἶναι ἀδύνατη (βλ. Λόγο 43· PG 36, 508Β/509Α).

, ,

Σχολιάστε