Ἄρθρα σημειωμένα ὡς Ρωμανία

«Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ. Η ΑΔΟΥΛΩΤΗ ΨΥΧΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΥΚ ΕΑΛΩ, ΟΥΚ ΕΑΛΩ Η ΠΟΛΙΣ, ΟΥΚ ΕΑΛΩ ΤΟ ΦΩΣ»

«Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ.
Η ΑΔΟΥΛΩΤΗ ΨΥΧΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΥΚ ΕΑΛΩ,
ΟΥΚ ΕΑΛΩ Η ΠΟΛΙΣ, ΟΥΚ ΕΑΛΩ ΤΟ ΦΩΣ»

563 ὁλόκληρα χρόνια πέρασαν, ἀφ᾽ ὅτου ἡ Κωνσταντινούπολη,
ἡ Βασιλεύουσα,
ποὺ διέγραψε μία φωτεινὴ πορεία 1123 ἐτῶν καὶ 18 ἠµερῶν, ἔπεσε.

τῆς Δρ. Φιλ. Μαρίας – Ἐλευθερίας Γιατράκου

περιοδ. «ΚΑΜΠΑΝΕΣ»

Ἠλ. στοιχειοθ. «ΧΡΙΣΤ. ΒΙΒΛΙΟΓΡ.»

.           Ἑάλω τοίνυν ἐπὶ Κωνσταντίνου βασιλέως, ἑβδόµου Παλαιολόγων, ἐνάτῃ καὶ εἰκοστῇ φθίνοντος Μαΐου παρὰ Ρωµαίοις, ἑξήκοντος ἔτους τῶν ἀπ᾽ ἀρχῆς ἑνός τε καὶ ἑξηκοστοῦ παρὰ τοῖς ἐννακοσίοις τε καὶ ἑξακισχιλίοις, ἀπὸ δὲ κτίσεώς τε καὶ συνοικήσεως ταύτης ἔτεσι τέταρσι καὶ εἴκοσι καὶ ἑκατὸν πρὸ τοῖς χιλίοις», ὅπως ἀναφέρει ὁ ἱστορικός τῆς Ἁλώσεως, Κριτόβουλος ὁ Ἴµβριος.
.               Τὸ εἶπαν προφητεῖες καὶ τὸ πίστεψαν λαοὶ ποὺ ἔκλαψαν, σὰν ἄκουσαν τὸ «Πάρθεν, πάρθεν ἡ πόλις, πάρθεν».
.               Τὸ ψιθύρισαν οἱ ταπεινωµένες γενιὲς τοῦ σκλαβωµένου ἔθνους, ποὺ θρήνησαν στὰ ἐρείπια: «τῆς οὕτω ἐλεεινῶς ἐφθαρµένης, καὶ πρώην καλλίστης τῶν ἐν τῇ γῇ πόλεων, τῆς μιᾶς καὶ κοινῆς πατρίδος τῷ ἑλληνικῷ γένει», ὅπως γράφει ὁ Πατριάρχης Γεννάδιος «ἐπὶ τῇ ἁλώσει τῆς Πόλεως». Λιτὰ τὰ λόγια αὐτὰ συµπληρώνουν καὶ ἐξηγοῦν τὰ τελευταῖα λόγια τοῦ δύστηνου αὐτοκράτορα, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου: «Ἡ πόλις ἁλίσκεται καί µοι ζῆν ἔτι περίεστιν;» Δὲν βρίσκεται ἕνας χριστιανὸς νὰ μοῦ πάρει τὸ κεφάλι: Λόγια τοῦ πρώτου νεοµάρτυρα τοῦ ἔθνους, ὅπως χαρακτηριστικὰ ὑπογραµµίζει ἡ σπουδαία ἱστορικὸς κ. ArweilΙer-Γλύκατζη, ποὺ περιµένει ἀκόµα µαρµαρωµένος, ν᾽ ἀναστηθεῖ ἀπὸ τὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Ἑλληνισµό. Κι ἐκφράζει τὴν εὐχή, ἡ ἴδια, ἡ Ἐκκλησία νὰ τιµήσει καὶ ἐπισήµως τὴ µνήµή του. Ἐκκλησία καὶ Ἔθνος νὰ ὁρίσουν τὴν 29η Μαΐου ὡς ἡµέρα θρησκευτικῆς περισυλλογῆς καὶ κατάνυξης, πανδήµου ἀγρυπνίας καὶ ἐθνικῆς ἐγρήγορσης.
.               Δύσκολη ἡ εὐθύνη τῆς τιµῆς, νὰ τολµήσει νὰ ἀσχοληθεῖ κανεὶς γιὰ ἕνα τέτοιο θέµα, τόσο σοβαρὸ καὶ τραγικὸ συνάµα, ποὺ ἄλλαξε τὴν τροχιὰ τοῦ κόσµου. Τὸ 657 πΧ. ναυτικοὶ ἀπὸ τὰ Μέγαρα, ὑπὸ τὸν Βύζαντα χτίζουν στὴν ἔσχατη ἄκρη τῆς Εὐρώπης τὸ Βυζάντιο, ἐκεῖ ὅπου ὁ Βόσπορος ἀνοίγει καὶ σχηµατίζει τὴ θάλασσα τοῦ Μαρµαρᾶ. Οἱ ἀκτὲς δὲν ἦταν ἄγνωστες στοὺς Ἕλληνες ἀποίκους. Ὁ Βόσπορος βρίσκεται στὸ σταυροδρόµι δύο ἀπὸ τοὺς μεγαλύτερους ἐµπορικοὺς δρόµους τῆς ἱστορίας. Ἡ σηµασία τῆς θέσης τοῦ Βυζαντίου δὲν ἀργεῖ νὰ γίνει ἀντιληπτή. Στὸν Πελοποννησιακὸ πόλεµο, ὅλοι ἔστρεψαν τὰ βλέµµατά τους πρὸς τὸ Βυζάντιο, γιατί ἐξουσίαζε τὴν εἴσοδο τῆς Μαύρης Θάλασσας, ποὺ οἱ βόρειες ἀκτές της ἦταν ὁ σιτοβολώνας τῶν Ἀθηνῶν. Ὁ Φίλιππος ὁ Μακεδὼν καὶ ὁ γιός του ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος κατάλαβαν ὅτι ἡ κύρια πύλη τῆς Ἀσίας ἦταν τὸ Βυζάντιο. Ρωµαῖοι αὐτοκράτορες ἀντιθέτως εἶχαν καταλήξει νὰ βλέπουν τὴν κραταιὰ στρατηγική του θέση σὰν ἀπειλά.
.               Στὸ δεύτερο ὅµως Λικινικὸ πόλεµο τοῦ 322-323, ὅταν ὁ Λικίνιος χρησιµοποίησε τὸ Βυζάντιο γιὰ βάση ὅλης τῆς ἐκστρατείας του ἐναντίον τοῦ Κωνσταντίνου, ἔπαθε πανωλεθρία, ἔχασε τὸ στόλο του στὸ Ἑλλήσποντο καὶ τελικὰ ὁ στρατός του νικήθηκε στὴ Χρυσούπολη. Μετὰ τὴν παράδοσή του (μετὰ τὴν ἦττα του, θὰ ἔλεγα), δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ ἀντισταθεῖ περισσότερο. Ὁ μεγάλος του ἀντίπαλος ὅµως, ὁ Κωνσταντῖνος, εἶχε προσέξει τὴ στρατηγική του θέση. Εἶδε ὅτι τὸ Βυζάντιο εἶχε πολλὲς ἄλλες δυνατότητες. Μόλις λοιπὸν τελείωσε ὁ πόλεµος, ἔφερε ἀµέσως τοπογράφους καὶ ἀρχιτέκτονες καὶ τὸ χτίσιµο ἀρχισε2.
.               Ἡ Κωνσταντινούπολη χτίστηκε σὲ παράλια ἑλληνόφωνα καὶ ἐνσωµάτωσε μία ἀρχαία ἑλληνικὴ πόλη. Ὁ Κωνσταντῖνος γιὰ νὰ δώσει ἔµφαση στὸν ἑλληνισµό του, φρόντισε ἡ νέα πρωτεύουσα τοῦ κράτους του νὰ ἀποτελέσει τὸ κέντρο τῶν Τεχνῶν καὶ τῶν Γραµµάτων. Τῆς ἔχτισε βιβλιοθῆκες, ποὺ τὶς γέµισε μὲ ἑλληνικὰ χειρόγραφα. Ἀκόµα περισσότερο τὴν κόσµησε μὲ Μουσεῖα ποὺ εἶχαν καλλιτεχνικοὺς θησαυροὺς ἀπ᾽ ὅλα τὰ μέρη τῆς ἑλληνικῆς Ἀνατολῆς. Καὶ στὶς 11 Μαΐου τοῦ 330, σὲ εἰδικὴ τελετὴ ἔγιναν τὰ ἐγκαίνια τῆς μεγάλης πόλης, τῆς «Κωνσταντινουπόλεως – Νέας Ρώµης», τὴν ὁποίαν ἀφιέρωσε στὴν Ἁγία Τριάδα καὶ στὴ Μητέρα τοῦ Θεοῦ3.
.              Ἀξίζει νὰ ἀναφέρουµε τὴν ἀφιέρωση τῆς Πόλης τὴν ὥρα τῶν ἐγκαινίων της, ὅπως ἀνέγραψεν ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος στὴν ἱδρυτικὴ στήλη τῆς Πόλης αὐτῆς: «Σοὶ Χριστέ, κόσµου Βασιλεῖ καὶ δεσπότῃ, σοὶ προτίθηµι τήνδε τὴν δούλην πόλιν καὶ σκῆπτρα τῆσδε καὶ τὸ πᾶν Ρώµης κράτος· φύλαττε ταύτην, σῶζε δ᾽ ἐκ πάσης βλάβης»4.
.               Ἀπὸ τὶς 11 Μαΐου τοῦ 330, ἀπὸ τὰ ἐγκαίνια τῆς Πόλης ὣς τὶς 29 Μαΐου τοῦ 1453 (τὴ μέρα ποὺ μὲ θέληση θεϊκὴ ἀνατράπηκε ἡ φυσικὴ τάξη) ὁριοθετοῦνται τὰ χρόνια τῆς μεγαλωσύνης τοῦ Μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισµοῦ. Ταυτόσηµο τὸ Βυζάντιο μὲ τὴν Κωνσταντινούπολη.
.               «Μέσα στὴν κατακερµατισµένη δυτικὴ μεσαιωνικὴ Εὐρώπη, ἡ Πόλη, ἡ Νέα Ρώµη-Κωνσταντινούπολη, ἔµεινε πάνω ἀπὸ 1000 χρόνια ἡ µοναδική, ἡ νόµιµη κληρονόµος τῆς Ρωµαϊκῆς παγκοσµιότητας. Ἀντιπροσωπεύοντας τὸ ἰδεῶδες τῆς πολιτικῆς καὶ πνευµατικῆς συνοχῆς ὑλοποιεῖ τὴν οἰκουµενικὴ ὑπόσταση τῆς αὐτοκρατορίας»5.
.               Ὁ Γάλλος φιλέλληνας καὶ λογοτέχνης Σατωβριάνδος, ποὺ γνώρισε τὴν Πόλη, σηµείωσε μὲ θαυµασµό. «Δὲν θά ᾽ταν καθόλου ὑπερβολὴ νὰ πεῖ κανεὶς ὅτι ἡ Κωνσταντινούπολις εἶναι ἡ πιὸ ὄµορφη πινελιὰ τοῦ σύµπαντος».
.               Ἀξίζει νὰ ἀναφερθοῦµε στὴν Πόλη καὶ στὶς καλλονές της γιὰ νὰ συνειδητοποιήσουµε τί σήµαινε καὶ τί σηµαίνει ἡ Ἅλωσή της.
.               Ὁ κοµψότατος ἐγκωµιαστής της, Μανουὴλ Χρυσολωρᾶς, σὲ πανηγυρικό του, ἀνάµεσα στὰ ἄλλα ἀναφέρει: «Ἂν καὶ τίποτε ἄλλο δὲν θὰ εἴχαµε νὰ ποῦµε, ὄµως θὰ θαυµάζαµε τὴ θέση της ἀνάµεσα στὶς δύο ἠπείρους, τὴν Εὐρώπη δηλαδὴ καὶ τὴν Ἀσία, ἀλλὰ καὶ ἡ ἕνωσις τῶν δύο θαλασσῶν, τῆς βορείας καὶ τῆς μεσηµβρινῆς, εἶναι θαυµαστή, ὥστε ἀπὸ τὴ μία μεριὰ διὰ τῶν ἠπείρων, καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη διὰ τῶν θαλασσῶν, ἢ καλύτερα καὶ διὰ τῶν δύο, νὰ συνδέη σὰν μὲ ἕνα κοινὸν σύνδεσµον καὶ πάλι νὰ ἀποκλείη μεταξύ τους – σὰν νὰ στέκεται πάνω σὲ πύλες – τὴν οἰκουμένην καὶ τὰ ἔθνη ποὺ φέρει ἐπάνω της. Καὶ τοῦτο – ὅτι ἐξουσιάζει δύο ἠπείρους καὶ δύο θάλασσες δὲν εἶναι µόνον χρήσιµον καὶ ὡραῖον, ἀλλὰ δικαίως δὲν θὰ ἐνόµιζεν κανεὶς ὅτι εἶναι καὶ βασιλικὸν»6. Κι ὁ σπουδαιότερος ἐγκωµιαστής της, ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ἔγραψε: «Ἡ νεώτερη Ρώµη, δηλαδὴ τὸ Βυζάντιον, ὑπερέχει τῶν ἄλλων πόλεων, ὅσον ὁ ἔναστρος οὐρανὸς ἀπὸ τὴν γῆν». «Ὁπλοτέρη Ρώµη ἡ προσφέρουσα πολήων ὀσσάτιον γαίης οὐρανὸς ἀστερόεις»7.
.               Ἀλλὰ ἂς παρακολουθήσουµε τὴ γραφίδα τοῦ Σκιαθίτη καλλιτέχνη τοῦ λόγου, τοῦ Ἀλέξανδρου Μωραϊτίδη, νὰ µᾶς παρουσιάζει τὸ ἐξαίσιον θέαµα: «Τὴν εἶδον τόσαις φοραῖς. Τὴν εἶδον ἀπὸ τῆς γῆς, τὴν εἶδον ἀπὸ θαλάσσης. Καὶ τὴν ἐκαµάρωσα, ὡς καµαρώνουν οἱ νυµφαγωγοὶ τὴν νύµφην εἰς τὰς νήσους. Καὶ εἶναι ὄντως νύµφη ἡ Πόλις, Νύµφη τῆς Ἀνατολῆς, νύµφη τοῦ Γένους. Νύµφη τοῦ κύµατος καὶ τῶν ἀφρῶν, καὶ νύµφη τῶν κήπων καὶ τῶν λειµώνων. Ἐπάνω εἰς τοὺς ἀφροὺς καὶ ἐπάνω εἰς τὰ ἄνθη. Ἐκεῖ ὅπου, ὄπισθεν πλατάνων καὶ κυπαρίσσων, εἰς τὰ χλοερὰ ἐκεῖνα τσαΐρια, ἀνελίσσεται ὅλη τῶν ἀνθέων της ἡ ποικιλία, ἀπὸ τοῦ ναρκίσσου καὶ ὑακίνθου, μέχρι τοῦ γιασεµιοῦ καὶ τῶν ρόδων ἐκεῖ ὅπου ὁ δινήεις Βόσπορος σχηµατίζει τὰ παιγνιώδη ἐκείνη ἀναφορά του, ὅταν τὸ ρεῦµα τοῦ Εὐξείνου τὸ ὁλόδροσον ἔρχεται νὰ φιλήσει τοῦ Γένους τὴν νύµφην καὶ βασίλισσαν … Τὴν εἶδον ἀπὸ θαλάσσης τὴν εἶδον ἀπὸ ξηρᾶς ἀπὸ θαλάσσης ἀναπαυοµένην ὑπὸ τὰς ἀµφιλαφεῖς σκιᾶς αἰωνοβίων πλατάνων, μὲ ὑψηλοὺς μαύρους δορυφόρους κύκλῳ, τὴν ὑψιτενῆ παράταξιν τῶν σιωπηλῶν καὶ ἀκινήτων κυπαρίσσων. Καὶ ἀπὸ ξηρᾶς ἀναδυοµένην ἐκ τῶν κυµάτων, τὴν ὥραν τὴν γλυκείαν τῆς αὐγῆς, μὲ ἕνα βαθύχρουν τεφρὸν πέπλον σκεπασµένην, τὸν ὁποῖον σιγὰ-σιγὰ ἐπανεγείρει ἡ Ἀνατολὴ μὲ τὰς ροδίνους ἁβρὰς χεῖρας της, ἵνα ἀναφανῇ εἰς τὸν κόσµον τὸ ὑπερφυὲς θέαµα ναῶν καὶ παλατίων … ἀναµµένην θαρρεῖς, ἐν θεατρικῇ φωταγωγίᾳ ἑορτῆς, εἰς τὰ ὑαλώµατα καὶ τοὺς χρυσοὺς ὀρόφους, ἐπὶ τῶν ὁποίων προσήναψε πυρσοὺς χαρᾶς ὁ ἥλιος. Καὶ πλέουν τότε μέσα εἰς τὸ πέλαγος φωτός, ἐξαισίως πανηγυρικοῦ, συνοικισµοὶ ἀπέραντοι, λόφοι κεκαλυµµένοι μὲ κατοικίας, καὶ ἀκταὶ μὲ παλάτια βασιλικὰ καὶ μέγαρα ἀρχόντων. Πέλαγος οἰκιῶν καὶ κύµατα παλατίων καὶ ναῶν καὶ τζαµιῶν».
.             Καὶ προσθέτει ὁ Μωραϊτίδης: «Ἀφορµὴ τῆς κτίσεως ὑπῆρξεν ἓν ὄνειρον. Μία ὀπτασία. Καὶ ἓν ὄνειρον καὶ μίαν ὀπτασίαν ἐκληροδότησε, κτισθεῖσα εἰς τὸ Γένος. Ἄγγελοι τὴν ζωγράφησαν καὶ ἄγγελοι ἐχάραξαν τὸ σχέδιόν της, τὸ ὁποῖον ἔκτοτε ὑπάρχει χαραγµένον μὲ χρυσᾶς γραµµὰς εἰς τὰ φυλλοκάρδια τοῦ Γένους»8. «Ὅλες οἱ Πολιτεῖες θὰ χαθοῦν, µὰ ὅσο ὑπάρχουν ἄνθρωποι ἡ Κωνσταντινούπολη θὰ µείνει ἀθάνατη», ἔγραφε τὸν 160 αἰώνα ὁ Γάλλος φυσιοδίφης Pierre Giles, ὅταν ἀντίκρισε τὴ Βασιλεύουσα9.
.           Τὸ ἄρθρο µας αὐτὸ ἀξίζει νὰ ἀποτελέσει ἕνα µήνυµα συγκερασµοῦ τῆς Χριστιανικῆς Ὀρθόδοξης πνευµατικότητας καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύµατος, ποὺ καὶ τὰ δύο βασίζονται στὸ φῶς καὶ στὴν ἀγάπη τῆς ὀµορφιᾶς καὶ τῆς ἐλπίδας.
.           Μήνυµα ὀµορφιᾶς καὶ κάλλους, ὅπως τὸ ἐξέφρασεν μία Ἁγιὰ Σοφιά, ἕνα Ἱερὸν Παλάτιον, ἕνα Πανδιδακτήριον, ἕνας Ἱππόδροµος, μία µονὴ τῆς Χώρας, ἕνας Πορφυρογέννητος, ἕνας Ἰουστινιανός, μία Θεοδώρα, ἕνας Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος, ἕνας Χρυσόστοµος.
.             Μήνυµα ἀνθρωπιᾶς καὶ πνεύµατος, ποὺ στηρίχθηκε στὴν ἀπέραντη ἀγάπη γιὰ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴ δύναµη τῶν ἐπιτευγµάτων καὶ τοῦ πολιτισµοῦ ποὺ δηµιούργησε. Ἡ παρουσία τοῦ Ξενώνα δίπλα στὴν Ἁγία Σοφία καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν Νοσοκοµείων, πτωχοκοµείων, γενικὰ τῶν φιλανθρωπικῶν ἱδρυμάτων, µποροῦν νὰ καταδείξουν τὸ μέτρο τῆς ἀγάπης ποὺ διέθεταν οἱ Βυζαντινοὶ γιὰ τὸν ἄνθρωπο, πλάι στὰ τόσα σπουδαστήρια τῆς ἀνθρώπινης σοφίας καὶ γνώσης, ποὺ κοσµοῦσαν τὴν Πόλη.
.             Ἡ διαρκὴς ἀγωνία στὰ χίλια καὶ πλέον χρόνια ζωῆς τῆς Βασιλεύουσας, ἦταν νὰ βρίσκονται στὸ πηδάλιο τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς Πολιτείας οἱ ἄριστοι, κάτω ἀπὸ τὸ βλέµµα τοῦ φωτοδότη Ἀφέντη Χριστοῦ. Κι αὐτὸς ὁ ἀγώνας γιὰ τὴν ἐξεύρεση τῶν ἀρίστων δηµιούργησε τὸ θαῦµα τῆς κραταιᾶς τῶν Ρωµαίων Βασιλείας10.
.             Ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος, στὴν πορεία του πρὸς νότο, ἐναντίον -τοῦ Μαξεντίου, ὅταν τὸ μέλλον του ἦταν σὲ κίνδυνο, αὐτὸς καὶ ὅλος ὁ στρατός του, εἶδαν ἕνα ὅραµα. Ἕνα λαµπρὸ σταυρὸ στὸν οὐρανό, μὲ τὴν ἐπιγραφή: «Ἐν τούτῳ νίκα». Τὴν ἴδια νύχτα ὁ Χριστὸς βεβαίωσε τὸ ὅραµα στὸ ὄνειρο τοῦ αὐτοκράτορα. Αὐτὸ συγκλόνισε τὸν Κωνσταντῖνο, ποὺ υἱοθέτησε γιὰ ἔµβληµά του τὸ λάβαρο μὲ τὸ σταυρὸ καὶ κάτω ἀπὸ αὐτὴ τὴ σηµαία ὁδήγησε τὸ στρατό του στὴ νίκη. Ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὰ νοµίσµατα καὶ τὰ διατάγµατά του, ὁ Κωνσταντῖνος εἶχε ταχθεῖ ἀναφανδὸν ὑπὲρ τοῦ Χριστιανισµοῦ καὶ ὑπερµαχοῦσε γι᾽ αὐτόν, ὅπως ἀποδείχθηκε καὶ σὲ περίοδο αἱρέσεων. Γι᾽ αὐτὸ θεωρήθηκε ἀπὸ ὅλους Ἰσαπόστολος, ὁ δέκατος τρίτος ἀπόστολος. Τὸ ἀποκορύφωµα τῆς ὑποστηρίξεως τοῦ Χριστιανισµοῦ ὑπῆρξεν ἡ ἀποστολὴ τῆς µητέρας του, Ἁγίας Ἑλένης, στὰ Ἱεροσόλυµα, ὅπου μὲ θαυµατουργικὴ βοήθεια, βρῆκε τὴν ἀκριβῆ θέση τοῦ Γολγοθᾶ, ἔβγαλε ἀπὸ τὴ γῆ τὸν Τίµιο Σταυρό, τοὺς σταυροὺς τῶν ληστῶν, τὴ λόγχη, τὸ σπόγγο, τὸν ἀκάνθινο στέφανο καὶ ὅ ,τι ἄλλο σχετίζεται μὲ τὰ Θεῖα Πάθη. Ἡ Χριστιανοσύνη σκίρτησε ἀπὸ τὰ εὑρήµατα τῆς ἀνασκαφῆς τῆς Ἁγίας Ἑλένης καὶ τὰ ὀνόµατα τοῦ Κωνσταντίνου καὶ τῆς µητέρας του ἔµειναν τὰ πιὸ σεβαστὰ στὴν ἱστορία τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας12. Ὁ Κωνσταντῖνος συνάθροισε πληθυσµὸ στὴ Βασιλεύουσα ἀπὸ ὅλα τὰ μέρη τῆς αὐτοκρατορίας παρέχοντας πολλὰ προνόµιαl3. Κι ὁ βυζαντινὸς λαός, ζωηρός, χαρούµενος, μὲ ὅλα τὰ προσόντα κι ἐλαττώµατα τῆς ρωµέϊκης φυλῆς, ἐξέφραζε μέσα ἀπὸ τὰ τραγούδια του τὴ χαρά, τὸ φῶς, τὴν ἐλπίδα γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὴ διάθεση συγκερασµοῦ ἐσωστρέφειας καὶ ἐξωστρέφειας, δύο στοιχεῖα ποὺ τὸν συνόδευαν στὴ ζωή του, ἀπὸ τὴ διπλή του ἰδιότητα, νὰ εἶναι Ἕλληνας καὶ Ὀρθόδοξος14.
.                 Ὁ ὅρος «Βασιλεύουσα» δὲν χαρακτήριζε µόνο τὴν Κωνσταντινούπολη ὡς «ἕδρα τῆς Βασιλείας τῶν Ρωµαίων» , ἀλλὰ τὴν µόνη ποὺ βασίλευε κι ἀπ᾽ τὴν ὁποία ἐκπορευόταν ἡ τάξη, ἡ δικαιοσύνη, ἡ φιλανθρωπία. Ἡ «Βασιλεύουσα» ὑπῆρξεν ἡ ἕδρα τῆς φιλανθρωπίας, μὲ τὴ βαθύτερη σηµασία τοῦ ὅρου: Ἀγάπη γιὰ τὸν ἄνθρωπο.
.              Τὸ «Τυπικό» τοῦ Μιχαὴλ Ἀτταλειάτη εἶχε προβλέψει τὴν ἵδρυση ἀσύλου στὴ Ραιδεστὸ καὶ τὴ διανοµὴ ἀγαθῶν ὡς ἐλεηµοσύνη στοὺς φτωχούς τῆς Κωνσταντινούπολης. Στὴ µονὴ τοῦ Παντοκράτορος ἱδρύθηκε τὸ 12ο αἰώνα ἕνα νοσοκοµεῖο μὲ πενήντα κρεβάτια. Εἶχε ἰατρικὸ προσωπικὸ ἀπὸ ἑξήντα πρόσωπα, πέραν ἀπὸ τὸ διοικητικὸ καὶ βοηθητικὸ προσωπικό. Ὑπῆρχε αἴθουσα παροχῆς ἰατρικῶν συµβουλῶν μὲ πέντε τµήµατα, τὸ καθένα γιὰ διαφορετικὸ τύπο ἀσθενειῶν καὶ ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη ἰατρῶν καὶ βοηθῶν μὲ πλῆθος νοσοκόµων. Ἡ πολιτικὴ θεωρία τῶν Βυζαντινῶν γιὰ τὸ «φιλάνθρωπον» τοῦ αὐτοκράτορα καὶ τὸ «νοσοκοµεῖν τοὺς πάσχοντας» ἀποτελεῖ πρώτιστον καθῆκον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ φιλοσοφία, μὲ βάση τὴν ὁποία ὀργανώθηκαν καὶ λειτούργησαν ὅλα τὰ ἱδρύµατα τῆς Πόλης. Ἡ παράδοση συνεχίστηκε καὶ μετὰ τὴν Ἅλωση. Μέχρι σήµερα ἡ Ἐκκλησία τῆς Βασιλεύουσας ἐξακολουθεῖ νὰ «νοσοκοµεῖ τοὺς πάσχοντας»15.
.              Τὰ ἐξωτερικὰ ἐπίσης στοιχεῖα τοῦ αὐτοκρατορικοῦ μεγαλείου (κοσµήµατα περίτεχνα, ἐνδύµατα πολυτελῆ, εἰκόνες καὶ λάβαρα, σηµεῖα καὶ σύµβολα, ἡ πορφύρα, ὅλα προκαλοῦσαν σεβασµὸ καὶ δέοςl6.
.             Ἡ «σταυροπαγὴς κοσµοσφαίρα» μιλοῦσε γιὰ τὴν παγκοσµιότητα τῆς χριστιανικῆς αὐτοκρατορίας, οἱ τόµοι ἀνεξικακίας καὶ ἡ «ἀκακία», συµβόλιζαν τὸ μάταιο τοῦ ὑλικοῦ κόσµου, ποὺ ὑπαγόρευαν τὴν αὐτοκρατορικὴ φιλανθρωπίαl7.
.             Ὁ Πατριαρχικὸς Θρόνος μὲ τὴ λήξη τοῦ ἔτους στέλλει δυναµικὸ μήνυµα ἀγάπης ποὺ ξεπηδᾶ ἀπ᾽ τὸ σπήλαιο τῆς Γέννησης. Κι ὁ αὐτοκράτορας τὴν ἡµέρα τῶν Χριστουγέννων σὲ μία ἀπὸ τὶς αἴθουσες ἀκροάσεως τοῦ Μεγάλου Παλατίου, µπροστᾶ σὲ συγκέντρωση ἐπισήµων, ἔδινε σὲ ἀξιωµατούχους τὰ «ὑπατικὰ δίπτυχα», δηλαδὴ διπλώµατα καὶ διακρίσεις σὲ ἐγχάρακτες πλάκες ἀπὸ ἐλεφαντόδοντο. Ἦταν μία κίνηση ποὺ συµβόλιζε τὴν κίνηση τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπο. Ὁ νεογέννητος Χριστὸς τιµᾶ μὲ τὴ σάρκωσή του τὸν ἄνθρωπο καὶ τοῦ δίνει τὴ διάκρισή του. Τοῦ δίνει τὴ δυνατότητα νὰ θεωθείl8.
.             Αὐτὸ τὸ ἴδιο τὸ αὐτοκρατορικὸ νόµισµα, χάρη στὸν ἀτόφιο χρυσό, ἀλλὰ κυρίως χάρη στὴν ἐπιγραφὴ καὶ τὶς παραστάσεις ποὺ τὸ κοσµοῦσαν, διαλαλοῦσε ἁπανταχοῦ τῆς γῆς (παγκόσµια ἦταν ἡ κυκλοφορία του), τὰ θεµελιώδη γνωρίσµατα τῆς Βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας, τὸ θεοπρόβλητο δηλαδὴ τοῦ αὐτοκράτορα (στὸ νόµισµα εἰκονίζεται ὁ Χριστὸς ἢ ὁ ἄγγελός του νὰ στέφει τὸν βασιλέα) καὶ τὸ ἀπέραντο στὸ χῶρο καὶ στὸ χρόνο τῆς ἐξουσίας, ποὺ µόνο τὸ Βυζάντιο κληρονόµησε ἀπὸ τὴ Ρώµη. Ἡ ρήση «ὅπου αὐτοκράτορας ἐκεῖ ἡ Ρώµη» μεταφράζεται στὸ Βυζάντιο: ὅπου ἡ εἰκόνα τοῦ αὐτοκράτορα, ἐκεῖ ἡ ρωµαϊκὴ κυριαρχία. Στὰ μέσα τοῦ 7ου αἰώνα ἀναφερόµενος στὰ ὅρια τοῦ Βυζαντίου ὁ Ἰάκωβος ὁ Νεοφώτιστος γράφει: «Ἀπὸ τοῦ Ὠκεανοῦ τουτέστι τῆς Σκωτίας καὶ Βρεττανίας καὶ Φραγγίας … ἕως Περσίδος καὶ πάσης Ἀνατολῆς καὶ Αἰγύπτου καὶ Ἀφρικῆς καὶ ἄνωθεν, τὰ ὅρια τῶν Ρωµαίων ἕως σήµερον καὶ αἱ στῆλαι τῶν βασιλέων αὐτῶν διὰ χαλκῶν καὶ µαρµάρων φαίνονται … ». Τὸ βυζαντινὸ νόµισµα ταξίδεψε παντοῦ στὴ γῆ. Ἕναν αἰώνα πρὶν ἀπὸ τὸν Ἰάκωβο, ἕνας ἄλλος ἁπλὸς µοναχός, ὁ Κοσµᾶς ὁ Ἰνδικοπλεύστης (χρωστᾶ τὸ ὄνοµά του στὸ ταξίδι του στὸν Ἰνδικὸ ὠκεανό), δηλώνει γιὰ τοὺς Βυζαντινούς, ὅτι «ἐν τῷ νοµίσµατι αὐτῶν ἐµπορεύονται πάντα τὰ ἔθνη, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ ἀπ᾽ ἄκρου γὴς ἕως ἄκρου γῆς δεκτόν ἐστι θαυµαζόµενον παρὰ παντὸς ἀνθρώπου»19. Ὀρθοδοξία καὶ αὐτοκρατορία, «Imperium καὶ Sacerdotium» ὑπῆρξαν οἱ καταβολὲς τῆς οἰκουµενικότητας καὶ παγκοσµιότητας τοῦ Βυζαντίου, ποὺ εἶχε οὐράνια διάσταση. Κατὰ τὸν τίτλο τῆς «Ἐπαναγωγῆς» ὁ αὐτοκράτορας ἦταν «τῶν ὄντων … ἡ φυλακὴ καὶ ἀσφάλεια, τῶν ἀπολωλότων ἡ ἀνάληψις, τῶν ἀπόντων ἡ ἀνάκτησις». Κι ἡ αὐτοκρατορικὴ ἀµφίεση, ὅπως γράφει ὁ Κωνσταντῖνος ὁ Πορφυρογέννητος, δηλώνει ὅτι: «τούς τε µαγίστρους καὶ πατρικίους ἐν τύπῳ χρηµατίζων τῶν Ἀποστόλων, τόν τε χρηστὸν βασιλέα, κατὰ τὸ ἐφικτόν, ἀναλογοῦντα τῷ Θεῷ». Τὴ μίµηση Θεοῦ ἐπιδιώκουν συµπληρωµατικὰ καὶ κάποτε ἀντιµαχα στὸ Βυζάντιο, ὁ Αὐτοκράτορας καὶ ὁ Πατριάρχης, καθένας στὰ πλαίσια τῆς δικαιοδοσίας του (ὁ κόσµος τῶν σωµάτων γιὰ τὸν αὐτοκράτορα, ὁ κόσµος τῶν ψυχῶν γιὰ τὸν Πατριάρχη) ἕνα εἶδος «Χριστοτοποτηρητὴ»20. Ἔτσι ἔµεινε ἀθάνατη ἡ Ρωµανία, ποὺ σύµφωνα μὲ τὸ ποντιακὸ τραγούδι «καὶ πεθαµένη ἀκόµη ἀνθίζει». Αὐτὸ τὸ ἀέναο ἄνθισµα τῆς προσδίδει ἐπικαιρότητα καὶ καθιστᾶ ἐπιτακτικὸ τὸν πρωτεύοντα ρόλο τῆς Ὀρθοδοξίας, ποὺ ἀποτελεῖ στήριγµα στὴν ἀµηχανία τῶν καιρῶν.
.               Τὸ Βυζάντιο δηµιούργησε πολιτισµὸ ποὺ καταύγασε καὶ ἐκπολίτισε τὴν Οἰκουµένη. Μὲ ἀνώτερη καὶ ἀνώτατη παιδεία, μὲ ἄριστα ὀργανωµένο κρατικὸ µηχανισµό, μὲ οἰκονοµικὴ πολιτική, βιοµηχανία, ναυτιλία, ἐξωτερικὸ καὶ ἐσωτερικὸ ἐµπόριο, κοινωνικὴ πρόνοια, γράµµατα καὶ τέχνες21.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ: «Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ. Η ΑΔΟΥΛΩΤΗ ΨΥΧΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΥΚ ΕΑΛΩ, ΟΥΚ ΕΑΛΩ Η ΠΟΛΙΣ, ΟΥΚ ΕΑΛΩ ΤΟ ΦΩΣ»-2

, , ,

Σχολιάστε

TA ΕΛΛΗΝΟΤΡΟΠΑ ΗΘΗ ΚΑΙ Η ΔΥΤΙΚΟΤΡΟΠΗ ΚΡΙΣΗ («Πρέπει νὰ καταλάβουμε ὅτι τὸ πρόβλημά μας εἶναι ἡ ἀπομάκρυνσή μας ἀπὸ τὰ Ἑλληνότροπα ἤθη, ἀπὸ τὰ βιώματα τῆς Ἑλληνορθόδοξης Παράδοσης, ἀπὸ τὴν ἐθνική μας αὐτοπεποίθηση, ἀπὸ τὴν ἑλληνοκεντρικὴ καὶ Χριστιανικὴ παιδεία μας».) [Κων. Χολέβας]

Τὰ Ἑλληνότροπα ἤθη καὶ ἡ Δυτικότροπη κρίση

 Κωνσταντῖνος Χολέβας
Πολιτικὸς Ἐπιστήμων

.                 Βλέπω στὴν Κνωσσὸ καὶ στὸ Ἀκρωτήρι Σαντορίνης κτίσματα τῆς Β´ χιλιετίας πρὸ Χριστοῦ ποὺ ἔχουν θαυμαστὸ ἀποχετευτικὸ σύστημα. Στὸν τόπο αὐτὸ τὸν ἑλληνικὸ εὐπρέπεια καὶ ὀργανωτικότητα ἦσαν ἀρετὲς σύμφυτες μὲ τοὺς ἑκάστοτε κατοίκους. Ἀντιθέτως οἱ δυτικοὶ λαοί, οἱ ὁποῖοι μᾶς παριστάνουν τοὺς ὀργανωμένους καὶ μᾶς εἰρωνεύονται σὰν δῆθεν ἀνοργάνωτους, τί ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν; Πᾶτε στὶς Βερσαλλίες καὶ δεῖτε ἀνάκτορα Γάλλων Βασιλέων τοῦ 17ου αἰῶνος. 35 αἰῶνες μετὰ τὸν θαυμαστὸ κτηριακὸ πολιτισμὸ τῆς Κνωσσοῦ καὶ τῆς Θήρας βλέπουμε τὰ χρυσοποίκιλτα ἀνάκτορα τῶν Λουδοβίκων νὰ στεροῦνται καὶ τὴν παραμικρὴ ὑποδομὴ καθαριότητος καὶ ἀποχετεύσεως. Ἀκόμη καὶ οἱ Γάλλοι ξεναγοὶ εἰρωνεύονται τὶς μεθόδους ποὺ  εὕρισκαν οἱ δῆθεν εὐγενεῖς γιὰ νὰ λύνουν τὰ πρακτικὰ προβλήματα. Ἡ σύγκριση μιλᾶ ἀπὸ μόνη της.
.                 Ἀναλογίζομαι τὴν Κλασσικὴ Περίοδο τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδος. Πόσα ἀνακάλυψαν, τί σημαντικὲς ἔννοιες σκέφθηκαν, τί ὑλοποίησαν οἱ Ἕλληνες πρόγονοί μας. Ἂς μὲ κατηγορήσουν γιὰ προγονοπληξία, ἀλλὰ αὐτὰ εἶναι παγκόσμια, οἰκουμενικὰ ἐπιτεύγματα. Φιλοσοφία, Ποίηση, Μουσική, Ἐπιστήμη, Ἀθλητισμός, Θέατρο, Πολιτική, Στρατηγικὴ καὶ τόσοι ἄλλοι τομεῖς ἀναπτύχθηκαν καὶ καλλιεργήθηκαν, μὲ ἰδέες καὶ ἀποτελέσματα ἐντυπωσιακά. διεθνς ρολογία, τουλάχιστον στὴν Δύση, ντιγράφει τς λληνικς λέξεις. Καὶ πάνω ἀπ᾽ ὅλα σηματικότερη θεωρῶ τὴν σύνδεση Δημοκρατίας καὶ πατριωτισμοῦ. Μητρός τε καὶ πατρός τε … τιμιώτερον ἡ πατρίς, λέει ὁ Σωκράτης. Ἡ Ἐλευθερία βασίζεται στὴν εὐψυχία, τὴν γενναιότητα, λέει ὁ Περικλῆς καὶ τὰ καταγράφει ὁ Θουκυδίδης. Γιὰ τὰ Ἱερὰ καὶ τὰ Ὅσια τῆς πατρίδος καὶ τῆς θρησκείας ἀγωνίζονται οἱ Σαλαμινομάχοι καὶ διασώζει τὸν παιάνα τους ὁ Αἰσχύλος. (ΣΧ. Σ.Ζ.Λ.: Αὐτὴ ἡ παραδοχὴ ἐν τούτοις εἶναι δύσπεπτη σὲ μιὰ συγκεκριμένη χονδροειδῆ, μονολιθικὴ «ὀρθόδοξη» ἀντίληψη ποὺ ἀπορρίπτει συλλήβδην τὸν [ἀρχαῖο] Ἑλληνισμό ἐξ αἰτίας τῆς εἰδωλολατρίας. Κρίμα!) λη Ερώπη κουμπ σ’ ατ τ δανικά. ταν τ λησμονε, πως συμβαίνει στν ποχή μας, καταντ μία χοάνη λιστικν συμφερόντων κα μία μικρή, βουλη κουκίδα στν χάρτη τν παγκοσμίων συσχετισμν.
.                 Ἔρχεται τώρα ὁ νοῦς μου στὴν Ἑλληνορθόδοξη Αὐτοκρατορία μας, τὴν Ρωμανία. Στὸν ἔνδοξο βυζαντινισμό μας, ὅπως θὰ ἔλεγε καὶ ὁ Καβάφης. Στὴν πρωτεύουσα τοῦ βυζαντινοῦ κράτους, τὴν Κωνσταντινούπολη τῶν θρύλων, γύρω στὸ 1100 οἱ Κομνηνοὶ εἶχαν ὀργανώσει ἄριστο Νοσοκομεῖο στὴν Μονὴ τοῦ Παντοκράτορος. Ὁ Ἀμερικανὸς Μίλλερ ποὺ  μελέτησε τὸ Τυπικόν, τὸ καταστατικὸ θὰ λέγαμε σήμερα, ἐντυπωσιάζεται ἀπὸ τὴν δωρεὰν παροχὴ περιθάλψεως στοὺς φτωχούς. Καὶ μᾶς πληροφορεῖ ὅτι ὑπῆρχαν καὶ γυναῖκες “ἰάτραιναι”, γιατρίνες. Δηλαδή, ἡ Ὀρθόδοξη Κωνσταντινούπολη τοῦ 1100 μ.Χ. ἐπέτρεπε στὶς γυναῖκες νὰ φοιτοῦν στὰ Πανεπιστήμια τῆς ἐποχῆς. Ἀντιθέτως, στὴ δυτικὴ Εὐρώπη τοῦ 1790 περίπου, τὸ κορυφαῖο κείμενο τοῦ Διαφωτισμοῦ, τὸ Σύνταγμα δηλαδὴ τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως, καθιερώνει τὴ δημόσια παιδεία μόνον τῶν ἀγοριῶν. Παρὰ τὴν διαφορὰ τῶν 700 ἐτῶν, τὸ παρεξηγημένο Ὀρθόδοξο Βυζάντιο ἀποδεικνύεται πιὸ προοδευτικὸ ἀπὸ τὴν «φιλελεύθερη» Δύση. Καμμία παιδεία γιὰ τὰ κορίτσια στὸ Παρίσι τοῦ 1800, πλήρης ἀνωτάτη παιδεία στὴν Κωνσταντινούπολη τοῦ 1100. Νά, ἔτσι παίρνω δυνάμεις ἀπὸ τὸ ἱστορικὸ παρελθόν μας!
.                 Γονατίζω μπροστὰ στὰ μαρτύρια τῶν ὑποδούλων Ρωμηῶν ποὺ ὑπέφεραν ἐπὶ αἰῶνες καὶ Φραγκοκρατία καὶ Τουρκοκρατία. Κι ὅμως ἐπεβίωσαν, διότι κρατήθηκαν γερὰ ἀπὸ τὴν Ὀρθοδοξία, τὴν γλῶσσα, τὴν ἱστορικὴ συνέχεια τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὴν ἀλληλεγγύη, τὸ κοινοτικὸ πνεῦμα, τὴν οἰκογένεια. Γράφει στὶς ἀρχὲς τοῦ 17ου αἰῶνος ὁ μαρτυρικὸς Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις, ὅτι «ἂν εἶχε βασιλεύσει ὁ Τοῦρκος εἰς τὴν Φραγκίαν ἐπὶ δέκα χρόνους, Χριστιανοὺς ἐκεῖ δὲν θὰ εὕρισκες». Καὶ συγκρίνει μὲ τὰ μαρτύρια τοῦ τουρκοκρατουμένου Ἑλληνισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀντέχει καὶ παραμένει πιστὸς στὸν Χριστό. Καὶ προσθέτω ἐγώ, ἀναδεικνύει Νεομάρτυρες καὶ Ἐθνομάρτυρες, οἱ ὁποῖοι ἄνοιξαν τὸν δρόμο γιὰ τὴν Λευτεριά, ὅταν ἦλθε ἡ ὥρα. Δὲν εἶναι ἀλαζονεία, εἶναι ἀλήθεια. Καὶ στὶς ἔνδοξες στιγμὲς καὶ στὶς δύσκολες περιστάσεις σ’αὐτὸν τὸν τόπο, ὁ λαὸς ποὺ κατοικοῦσε καὶ κατοικεῖ δείχνει μεγάλη ἱκανότητα ἐπιβιώσεως καὶ παραγωγῆς πολιτισμοῦ. Πολὺ μεγαλύτερη συγκρινόμενος μὲ ἄλλους λαοὺς καὶ δὴ τοὺς ἑταίρους καὶ δανειστές μας τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης.
.                 Καὶ ἔρχομαι σὲ πιὸ πρόσφατες ἐποχές. Θυμοῦμαι ὅσα διάβασα γιὰ τὴν χρεωκοπία τῆς οἰκονομίας ἐπὶ Χαριλάου Τρικούπη τὸ 1893 καὶ τὸν Διεθνῆ Οἰκονομικὸ Ἔλεγχο τοῦ 1898, τὴν τρόικα δηλαδὴ τῆς ἐποχῆς. Καὶ θαυμάζω τὰ Ἑλληνότροπα ἤθη τῶν παππούδων μας, οἱ ὁποῖοι μπόρεσαν καὶ μετέτρεψαν τὴν κρίση σὲ εὐκαιρία. Ἀπὸ τὴν πτώχευση μέσα σὲ λίγα χρόνια ἦλθε ἡ Ἐθνικὴ Ἀναγέννηση. Ἡ ἀπελευθέρωση ἑκατομμυρίων Ἑλλήνων ὑποδούλων ποὺ ζοῦσαν στὴν Ἤπειρο, τὴν Μακεδονία, τὰ νησιὰ τοῦ Βορείου Αἰγαίου, τὴν Κρήτη. Οἱ Βαλκανικοὶ Πόλεμοι τοῦ 1912-13 ἦλθαν λίγα χρόνια μετὰ ἀπὸ μία πτώχευση οἰκονομικὴ καὶ ἀπὸ μία ἧττα στρατιωτική, ἐκείνη τοῦ 1897. Ἐπέτυχαν οἱ πρόγονοί μας νὰ ὀρθοποδήσουν, διότι βασίσθηκαν καὶ πάλι στὴν πίστη τους στὸν Θεό, στὸ ὅραμα τῆς Μεγάλης Ἰδέας, στὴν πίστη στὸν ἑαυτό τους. Εἶχαν βαθειὰ συνείδηση ὅτι χρωστοῦσαν στοὺς Ἀρχαίους, στοὺς Βυζαντινοὺς καὶ στοὺς κλεφταρματολοὺς νὰ δώσουν μία τιμητικὴ συνέχεια στὴν διαχρονικὴ πορεία τοῦ Ἔθνους.
.                 Ἀπὸ ὅλα αὐτὰ παίρνω θάρρος καὶ πιστεύω ὅτι μὲ αὐτοπεποίθηση καὶ μελέτη τῆς Ἱστορίας μας μποροῦμε νὰ βγοῦμε ἀπὸ κάθε δυσκολία, ἄρα καὶ ἀπὸ τὴν σημερινὴ οἰκονομικὴ καὶ πνευματικὴ κρίση. ρκε ν μν πέσουμε στν παγίδα ν τ βλέπουμε λα ς οκονομικ προβλήματα. Ἡ ρίζα τῆς κρίσης εἶναι πνευματική. Μπορεῖ ἄλλοι λαοὶ στὴν Εὐρώπη καὶ στὶς ΗΠΑ νὰ δίνουν ἔμφαση στὰ οἰκονομικὰ αἴτια καὶ νὰ ἀναζητοῦν ὑλικῆς μορφῆς θεραπεῖες. μες πρέπει ν καταλάβουμε τι τ πρόβλημά μας εναι πομάκρυνσή μας π τ λληνότροπα θη, π τ βιώματα τς λληνορθόδοξης Παράδοσης, π τν θνική μας ατοπεποίθηση, π τν λληνοκεντρικ κα Χριστιανικ παιδεία μας. Ἀποκοπήκαμε, μὲ εὐθύνη ὁρισμένων ταγῶν μας καὶ τῶν δῆθεν «φωτισμένων» καὶ «προοδευτικῶν», ἀπὸ τὴν πηγὴ ποὺ  πάντα μᾶς δρόσιζε καὶ μᾶς ἔτρεφε. Γίναμε μιμητικὰ ὄντα, ἐνῶ χουμε τὴν δύναμη κα τν πνευματικ πλοτο γι ν παραγάγουμε πολιτισμό, ν μεταδώσουμε κα στος λλους λαος Χριστ κα λλάδα, δημοκρατία κα νθρωπιά.
.                 Παίρνω θάρρος καὶ ἀπὸ τὴν ἱκανότητα ἐθνικῆς καὶ θρησκευτικῆς ἐπιβιώσεως τῶν Ἑλληνοκυπρίων ἀδελφῶν μας. Ἄντεξαν σὲ δεκάδες κατακτήσεις καὶ καταπιέσεις. Ἐπὶ αἰῶνες διατηροῦν τὴν Ὀρθόδοξη Πίστη, τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, τὴν διαχρονικὴ ἐθνικὴ συνείδηση τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μόλις πῆγαν κάποιοι κακοὶ ταγοί τους νὰ τοὺς ἀπομακρύνουν ἀπὸ τὶς ζείδωρες ρίζες, ἀμέσως ἦλθε ἡ κρίση. Ποικιλόμορφη καὶ βασανιστική. Ἀλλὰ ἡ μαγιὰ πάντα μένει καὶ ἡ ἐλπίδα δὲν θὰ σβήσει ἀπὸ τὸ νησὶ τῶν Ἁγίων καὶ τῶν Ἡρώων. Ὅταν οἱ ἡγέτες ἀκολουθοῦσαν τὰ Ἑλληνότροπα ἤθη ἡ Κύπρος ἔβγαζε Κυπριανοὺς (Ἐθνομάρτυς Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ 1821) καὶ Παλληκαρίδηδες (ἀπαγχονισθεὶς τὸ 1957 ἀγωνιστὴς-μαθητής). Εκαιρία τώρα ν παλλαγομε κα κενοι κα μες π τς σειρνες το εδαιμονισμο κα το λισμο κα ν ξαναβρομε λοι ο λληνες νωμένοι τ λληνότροπα θη μας. Γιὰ νὰ ἀντιμετωπίσουμε μὲ ἐλπίδα τὴν δυτικότροπη κρίση ποὺ  μᾶς ἦλθε, ὡς συνέπεια ἑνὸς ξενόφερτου τρόπου ζωῆς καὶ σκέψης.
.                 Πιστεύω στὸν λαό μας καὶ στὶς δυνάμεις μας. Ἔχω ἐμπιστοσύνη στὶς ἑλληνορθόδοξες ρίζες μας. Δῶστε στὰ παιδιά μας Ὀρθοδοξία, ἑλληνικότητα, παιδεία καὶ ἱστορικὴ συνείδηση, γιὰ νὰ τὰ βοηθήσετε νὰ μὴν κάνουν τὰ ἴδια λάθη ποὺ  μᾶς ὁδήγησαν σὲ κρίσεις καὶ διχασμούς. Γαλουχῆστε τα μὲ τὰ Ἑλληνότροπα ἤθη, ὅπως τὰ διδάσκει ἡ μακραίωνη Ἱστορία μας.

 ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ!

 ΠΗΓΗ: syndpeiraia.blogspot.gr

, , , ,

Σχολιάστε

ΤΟ ᾽21 ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΟΥ (π. Γ. Μεταλληνοῦ) [ B´. Τὸ Ράσο στὴν Ἐπανάσταση]

ΤΟ ᾽21 ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΟΥ
Ἀμφισβητήσεις καὶ ἐπακριβώσεις

Ἀπὸ τὸ βιβλίο
τοῦ π. Γεωργίου Μεταλληνοῦ,  ὁμοτ. καθ. Πανεπ. Ἀθηνῶν:
«Ἑλληνισμὸς Μαχόμενος»Ἐκδόσεις «Τῆνος», Ἀθήνα 1995.

Β´ ΜΕΡΟΣ

(βλ. Α´ ΜΕΡΟΣ : https://christianvivliografia.wordpress.com/2011/02/10/τὸ-᾽21-καὶ-οἱ-συντελεστές-του-π-γ-μεταλ/)

.           Ἡ πολιτικὴ τῆς συνυπάρξεως ἐκφραζόταν ὡς πολιτικ κατευνασμο το κατακτητ κα περιορισμένης συνεργασίας κα τν γκαινίασε, κατ νάγκην, πρτος Γενάρχης, οκουμενικς Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος (1454). Ἡ στάση αὐτὴ στόχευε στὴν περίσωση τῶν δυνάμεων, ποὺ εἶχαν μείνει στὸ Γένος. Βέβαια, ἀπὸ τὸ φρόνημα τῶν προσώπων ἐξηρτᾶτο ἡ φύση καὶ ἡ ἔκταση ποὺ θὰ ἔπαιρνε αὐτὴ ἡ “συνεργασία”. Ἡ στάση αὐτὴ ὅμως δικαιωνόταν ἱστορικά, διότι εἶχε ἐφαρμοσθεῖ ἤδη ἀπὸ τὴν ἀραβοκρατία (7ος αἰ.), ἄρα ὑπῆρχε μακρὰ πείρα, καὶ θεμελιωνόταν θεολογικὰ στὸ γνωστὸ παύλειο χωρίο τῆς Πρὸς Ρωμαίους (13,1: «Πᾶσα ψυχὴ ἐξουσίαις ὑπερεχούσαις ὑποτασσέσθω. Οὐ γὰρ ἔστι ἐξουσία, εἰμὴ ἀπὸ Θεοῦ…»), σὲ συνδυασμὸ βέβαια μὲ τὸ ἐπίσης ἀποστολικό: «πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις» (Πράξ. 5, 29). Ἡ ὑπακοὴ στὰ τυραννικὰ καθεστῶτα, ὄχι στοὺς τυράννους, ἔχει ὅρια («ἐν οἷς ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ μὴ ἐμποδίζηται», κατὰ τὸν Μ. Βασίλειο, P.G. 31, 860) καὶ δὲν νοεῖται ὀρθόδοξα ὡς «ταύτιση», ἀλλὰ ὡς μέτρο καιρικό, ὅταν δὲν ὑπάρχει ἄλλη (χριστιανικὰ δικαιωμένη) ἐπιλογή.
.           Βέβαια, στὸ σημεῖo αὐτὸ πρέπει νὰ ὑπογραμμισθεῖ ὅτι ὁ λόγος ἐδῶ ἀφορᾶ στὸ Ράσο στὸ σύνολό του καὶ ὄχι σὲ κάποια προσωπικὴ ἐπιλογή. Ἡ Ἐκκλησία, σὲ κάθε ἐποχή, ἔχει τὴν ἀποστολὴ τῆς Μάνας. Νὰ προφυλάσσει καὶ νὰ σώζει τὸ ποίμνιό της. Κάθε δυναμικὴ στάση, ποὺ θὰ ὁδηγοῦσε σὲ ἀποτυχία καὶ καταστροφή, θὰ καταλογιζόταν πάντα ἐναντίον της.6 Ἡ ἀνοχὴ καὶ διαλλακτικότητα τοῦ Κλήρου δὲν μπορεῖ νὰ ἑρμηνεύεται συλλογικὰ ὡς ἔνοχος συμβιβασμὸς καὶ ἐθελοδουλία, παρ μόνο στς περιπτώσεις κενες, στς ποες διακριβώνεται σωτερικ ταύτιση μ τν κατακτητή. Ἀλλὰ τέτοιες περιπτώσεις ἐλεγχόμενης διαγωγῆς Κληρικῶν, ὑπῆρξαν σπανιότατες. Τὰ ἐκκλησιαστικὰ κείμενα, ἰδιαίτερα δὲ τὰ Πατριαρχικά, ἔχουν πάντα ἀνάγκη ἀποκρυπτογραφήσεως. Διότι σκοπός τους ταν ν παραπλανήσουν τν Πύλη. Τ Πατριαρχεο ς θναρχία, πρεπε ν φαίνεται πάντα ψογο πέναντι στν Πύλη, νεξάρτητα π τς πραγματικές του διαθέσεις. Ο συχνς θανατικς κτελέσεις Πατριαρχν κα Μητροπολιτν ποδεικνύουν, πόσο μικρ ταν μπιστοσύνη τς Πύλης πέναντί τους καί, συνεπῶς, τὴν ὀρθότητα τῆς θέσεως αὐτῆς.
.           Ἡ πολιτικὴ ὅμως τῆς συνυπάρξεως εἶχε καὶ μία δυναμικ διάσταση. Τν πίστη στ δυνατότητα βαθμιαίας ποκαταστάσεως τν θωμανν στ διακυβέρνηση το Κράτους κα τ δημιουργία νς «θωμανικο Κράτους το λληνικο θνους». Κατὰ τὴν ἄποψη αὐτὴ ἡ ἀνάσταση τοῦ Ρωμαίικου (τῆς Ρωμανίας/«Βυζαντίου») θὰ ἐρχόταν χωρὶς ἐπανάσταση, ἀλλὰ μὲ τὴ βαθμιαία διάβρωση τοῦ κράτους καὶ τὴν ἀθόρυβη μεταλλαγή του. Ἡ ἐπανάσταση τῶν Νεοτούρκων (1908) καὶ ἡ ἐπικράτηση τοῦ ἐθνικιστικοῦ φανατισμοῦ στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία ἀποσκοποῦσε ἀκριβῶς στὴν ἐπίσχεση τῶν Ρωμηῶν (καὶ τῶν Ἀρμενίων) στὴ συνεχῶς αὐξανόμενη συμμετοχή τους στὸν κρατικὸ μηχανισμό. Καὶ αὐτὸ δικαιώνει τὴ φαναριώτικη πολιτική. Ἡ πολιτικὴ αὐτὴ τῆς πρόσκαιρης «συνεργασίας» μπόρεσε νὰ βελτιώσει τὴ θέση τοῦ ὑπόδουλου Γένους, μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς αὐτοδιοικήσεως στὶς κοινότητες καὶ τὴν ἀνάδειξη στελεχῶν μίας ἑλληνικῆς πολιτικῆς ἡγεσίας.
.           Πρόσφατα διατυπώθηκε ἡ ἄποψη, ὅτι «ἡ Ἐκκλησία ἑδραίωσε ὅλη της τὴν ἐπιρροή, ὥστε νὰ ἀποθαρρύνει τὶς ἐξεγέρσεις τῶν Ὀρθοδόξων κατὰ τῆς κυβέρνησης τοῦ Σουλτάνου». Μολονότι ἡ διάθεση τοῦ συγγραφέα εἶναι θετικὴ ἀπέναντι στὴν Ὀρθόδοξη Ἐθναρχία, τοποθέτηση ατ δν πιβεβαιώνεται π τ πράγματα. Ὁ ἐκκλησιαστικὸς χῶρος, σὲ ὅλο του τὸ φάσμα, δὲν ἔχει νὰ δείξει μόνο ἐκπροσώπους τῆς πολιτικῆς τῆς περιορισμένης συνεργασίας, ἀλλὰ καὶ στὴν πλευρὰ τῆς δυναμικῆς ἀντιστάσεως. Αὐτὸ εἶναι ἐνδεικτικό της ἐλευθερίας στὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, σὲ θέματα ἐπιλογῶν τακτικῆς. Τὸν 16ο καὶ 17ο αἰώνα Πατριάρχες καὶ Μητροπολίτες ἔλαβαν ἀπροκάλυπτα μέρος σὲ ἐξεγέρσεις. Καὶ δὲν ἐπρόκειτο μόνο γιὰ φιλοδυτικούς, παρασυρόμενους ἀπὸ τὴ δυτικὴ προπαγάνδα, ἀφοῦ καὶ ἕνας ἡσυχαστὴς ἁγιορείτης, ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ «Γραικὸς» (16ος αἰ.), ἐπιδίωξε νὰ ὑποκινήσει τοὺς Ρώσους ἐναντίον τῶν Τούρκων.
.           Διαπίστωση διάψευστη τς ρευνας εναι, τι δν πάρχει ξέγερση το ποδούλου Γένους, στν ποία δν παιξαν νεργ ρόλο Κληρικο κα Μοναχοί. Μία περιδιάβαση στὴν πολύτομη (καὶ πολύτιμη) «Ἱστορία τοῦ Νέου ‘Ἑλληνισμοῦ» τοῦ καθηγητοῦ Ἀποστ. Βακαλόπουλου ἐπιβεβαιώνει τὴ θέση αὐτή. Καὶ δὲν ἦσαν λίγα τὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα τοῦ δούλου Γένους.7 Περισσότερες ἀπὸ 70 εἶναι, κατὰ τὸν ὑπολογισμό μας, oἱ ἐξεγέρσεις καὶ τὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα σ᾽ ὅλη τὴν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας [ΣΗΜ. «ΧΡ. ΒΙΒΛ.»: 110 ΤΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ, βλ. σχετ. https://christianvivliografia.wordpress.com/2011/02/05/τετρακόσια-ἀπροσκύνητα-χρόνια-μὲ-110-ἐ/ ], χωρὶς νὰ λαμβάνουμε ὑπ᾽ ὄψιν ἀνάλογες κινήσεις σὲ βενετοκρατούμενες περιοχές. Καὶ σ λα πρωτοστατον Κληρικο κάθε βαθμο κα Μοναχοί. Τ Ράσο γίνεται να εδος παναστατικο λαβάρου κα σημαίας. Βέβαια, τὰ ἀποτυχημένα αὐτὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα ἐπιτρέπουν καὶ κάποιες ἄλλες σημαντικὲς διαπιστώσεις: α) Τ Γένος δν συμβιβάσθηκε ποτ μὲ τὴν κατάσταση τῆς δουλείας καὶ δὲν ἔπαυσε νὰ πιστεύει στὴ δυνατότητα ἀποκαταστάσεώς του. β) Ο πανειλημμένες ποτυχίες τῶν ἐπαναστατικῶν αὐτῶν κινημάτων δικαιολογον, λλ κα ρμηνεύουν συνάμα, τος δισταγμος τν γετν το Γένους τ 1821, ὅταν μάλιστα τὸ φόβο τῆς νέας τραγικῆς ἀποτυχίας τὸν ἐνίσχυε ἡ καταθλιπτικὴ παρουσία τῆς «Ἱερᾶς Συμμαχίας» (ἀπὸ τὸ 1815). γ) ποδεικνύεται τελείως βάσιμο τ πιχείρημα, τι Διαφωτισμς κα δίως Γαλλικ πανάσταση (1789) γέννησαν τ 21 8, ταν τ Γένος δν παύει στιγμ ν βρίσκεται σ παναστατικ βρασμό. Ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση ἦταν φυσικὸ νὰ ἐπιταχύνει τοὺς ρυθμοὺς καὶ νὰ ἐνθαρρύνει τὴν ἀστικὴ τάξη, ὄχι ὅμως καὶ νὰ προκαλέσει τὸν Ἀγώνα τοῦ ’21, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι παρὰ ἕνας σταθμὸς στὴ μακραίωνη φιλελεύθερη πορεία τοῦ Γένους μας.
.         Ἡ μεγάλη ἀνθενωτικὴ-ἡσυχαστικὴ παράταξη, στὴν ὁποία ἀνῆκαν κατὰ κανόνα καὶ oἱ Πατριάρχες καὶ Μητροπολίτες, τὸ ἐθναρχικὸ δηλαδὴ σῶμα, ἔχει νὰ ἐπιδείξει καὶ μία σημαντικότερη ἀκόμη ἀντίσταση, ἀνταποκρινόμενη μάλιστα ἀπόλυτα στὸ πνεῦμα τῆς ὀρθοδόξου παραδόσεως. Εναι ο Νεομάρτυρες. Ατο προέβαλαν τ συνεπέστερη γι τν ρθοδοξία κα ποτελεσματικότερη γι τ Γένος ντίσταση, χωρς μάλιστα θυσίες λλων, παρ μόνο το αυτού τους 9. Διότι, μὴ ξεχνᾶμε, τὸ πρόβλημα τῆς ἐκχύσεως τοῦ αἵματος τῶν ἄλλων, ἀκόμη καὶ σὲ περίπτωση «νόμιμης» ἄμυνας ἢ ἀπελευθερωτικῆς ἐξεγέρσεως, στὴν ἡσυχαστικὴ (αὐθεντικὴ δηλαδὴ) ὀρθόδοξη συνείδηση δὲν βρίσκει εὔκολα λύση. Ο Νεομάρτυρες ξαναζωντάνεψαν τν ρχαία χριστιανικ παράδοση το μαρτυρίου. Ἡ ὁμολογία τους ἀποσκοποῦσε στὴν ἔμπρακτη ἀπόρριψη τοῦ κατακτητῆ καὶ τὴν ἄμεση ἐπιβεβαίωση τῆς ὑπεροχῆς τῆς δικῆς τους πίστεως, ποὺ περιέκλειε συνάμα καὶ τὸν ἐθνισμό τους. Σ᾽ ὅλη τὴ μακρὰ δουλεία, ἀπέναντι στοὺς ἐξωμότες (ἐξισλαμισθέντες) ἢ καὶ τοὺς κρυπτοχριστιανούς, ποὺ ἀληθινὰ ἢ ὄχι κατέφασκαν τὴν ἰδεολογία τοῦ κατακτητῆ, στέκονταν oἱ δημόσιοι καταφρονητές της, οἱ Νεομάρτυρες, μόνιμη παρηγορία καὶ στήριγμα τῆς συνειδήσεως τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν τους. Ο Νεομάρτυρες νσαρκώνουν μάλιστα πληρέστερα π τος θνομάρτυρες τν λληνορθόδοξη παράδοση, διότι διακρίνονται ὄχι μόνο γιὰ ἡρωϊσμό, ἀλλὰ γιὰ τὴν ἁγιότητα-πνευματικότητα, ποὺ ἀποδεικνυόταν μὲ τὰ θαύματα, ποὺ συνόδευαν τὸ μαρτύριό τους. Κίνητρό τους δὲν ἦταν τὸ μίσος, ἐναντίον τῶν κατακτητῶν, ἀλλὰ ἡ ἀγάπη γιὰ τὸν Χριστὸ καὶ τοὺς ἀνθρώπους, ἀκόμη καὶ τοὺς διῶκτες τους.
.        Σὲ τελευταία ὅμως ἀνάλυση ο στρατις τν Νεομαρτύρων ποδεικνύουν τ συμμετοχ κα το Ράσου στν ντίστασή τους, ὅπως καὶ τὴν ἑνότητα τοῦ Γένους ἐναντίον τοῦ Τυράννου. Οἱ Νεομάρτυρες προετοιμάζονταν γιὰ τὴν ὁμολογία τους ἀπὸ τοὺς Πνευματικοὺς-Γέροντες (ἀνάμεσά τους καὶ Ἐπίσκοποι). Οἱ βίοι καὶ τὰ μαρτύρια τῶν Νεομαρτύρων κυκλοφοροῦνταν καὶ διαβάζονταν, εἴτε μεμονωμένα ἀπὸ τοὺς πιστούς, εἴτε στὶς μνῆμες τους ὡς συναξάρια. Καὶ μόνο ἡ καθιέρωση τῆς τιμῆς τῆς μνήμης τῶν Νεομαρτύρων, ἀμέσως μετὰ τὴ θυσία τους, βεβαιώνει τή, σιωπηρὴ ἔστω (γιὰ εὐνόητους λόγους), κατάφαση ἀπὸ μέρους τοῦ Ἐθναρχικοῦ Κέντρου (τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου) τῆς θυσίας τους καὶ ἀναγνώριση τῆς σημασίας της γιὰ τὴ συνέχεια τοῦ Γένους.
.         Σ᾽ αὐτὴν ὅμως τὴ συνάφεια θὰ ἤθελα νὰ δηλώσω, ὅτι ἀκλόνητη πεποίθησή μου, θεμελιουμένη στὴ μελέτη τόσο τῆς τάσεως γιὰ περιορισμένη συνεργασία μὲ τὸν κατακτητή, ὅσο καὶ ἐκείνης γιὰ ἀντίσταση, εἶναι σύγκλιση τελικά, κα τν δύο πρς να κοιν στόχο: τν ποκατάσταση το Γένους. διαφορ ντοπιζόταν στν τρόπο θεωρήσεως το ατήματος κα στ χρησιμοποιούμενα μέσα, χι μως στ στοχοθεσία. Δὲν εἶναι ἡ μόνη περίπτωση παρόμοιων “διχασμῶν” τοῦ Γένους.
.          περίπτωση τν Νεομαρτύρων μως δείχνει πέρα π τ παραπάνω κα τ σημασία τν Μοναστηριν στος γνες γι τν νάσταση το Γένους. Ὁ καθηγητὴς Ἀπόστολος Βακαλόπουλος, ὀνομάζει ἀδίστακτα τὰ Μοναστήρια «προμαχῶνες μπροστὰ στὰ κύματα τοῦ Μουσουλμανισμοῦ»10. Δὲν ἦσαν, πράγματι, μόνο κέντρα παιδείας («κρυφ» σχολεα), καταφυγῆς καὶ προστασίας τῶν Ραγιάδων. Δὲν ἦσαν μόνο πνευματικὲς κολυμβῆθρες γιὰ τὸν συνεχῆ ἀναβαπτισμὸ τοῦ Γένους στὴν παράδοσή του11. σαν κα ντιστασιακπαναστατικ κέντρα σ σημεο, πο ν μν πάρχει ξέγερση ς τ 21, στν ποία δν πρωτοστατον κάποιο κάποια Μοναστήρια, ὡς ἐπίκεντρα τῆς ἐπαναστατικῆς δραστηριότητας, ἀλλὰ καὶ χῶροι, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ξεπηδοῦσαν ἐπαναστάτες-πολεμιστές. Οἱ Μοναχοί μας, ποτὲ δὲν θεώρησαν ἀντίθετο πρὸς τὸν πνευματικό τους ἀγώνα, τὸν ἀγώνα γιὰ τὴν ἐθνικὴ ἐλευθερία καὶ τὴ θυσία τους γι᾽ αὐτήν.
.        Αὐτὴ τὴ στάση τῶν Μοναστηριῶν στὸν Ἀγώνα ὁμολογεῖ καὶ προσδιορίζει μὲ τὸ δικό του μοναδικὸ τρόπο Στρατηγς Μακρυγιάννης: «Τ για τ μοναστήρια, πού ‘τρωγαν ψωμ o δυστυχισμένοι […] π τος κόπους τν Πατέρων, τῶν Καλογήρων. Δὲν ἦταν καπιτσίνοι δυτικοί, ἦταν ὑπηρέτες τῶν Μοναστηριῶν τῆς Ὀρθοδοξίας. Δὲν ἦταν τεμπέληδες· δούλευαν καὶ προσκυνοῦσαν (=λάτρευαν). Καὶ εἰς τὸν ἀγώνα τῆς πατρίδος σ᾽ αὐτὰ τὰ μοναστήρια γινόταν τὰ μυστικοσυμβούλια, συναζόταν τὰ ὀλίγα ἀναγκαῖα τοῦ πολέμου, καὶ εἰς τὸν πόλεμον θυσίαζαν καὶ σκοτωνόταν αὐτεῖνοι, οἱ ‘περέτες τῶν μοναστηριῶν καὶ τῶν ἐκκλησιῶν. Τριάντα εἶναι μόνον μὲ μένα σκοτωμένοι ἔξω εἰς τοὺς πολέμους καὶ εἰς τὸ Κάστρο, τὸ Νιόκαστρο καὶ εἰς τὴν Ἀθήνα»12.
.             Ὁ Μακρυγιάννης ἐπικαλεῖται τὴν προσωπική του ἐμπειρία, γιὰ νὰ κατοχυρώσει τὴ συμμετοχὴ τῶν Μοναστηριῶν στὸ μακρὸ ἀγώνα τῆς ἀνεξαρτησίας. Μὲ ἀφετηρία τὴν καθαρὰ ὀρθόδοξη-ρωμαίικη συνείδησή του, νομίζω, ὅτι δὲν τὸν παρερμηνεύουμε, ἂν τὴν ἀναφορά του στὸ δυτικὸ μοναχισμὸ τὴν ἑρμηνεύσουμε μὲ βάση τὴν ἐθνικὴ προσφορὰ τῶν Μοναχῶν μας. Ἡ φράση: «δὲν ἦταν καπιτσίνοι δυτικοὶ» γιὰ μᾶς σημαίνει: δὲν εἶχαν καμιὰ σχέση μὲ τὰ δυτικὰ-μοναχικὰ τάγματα, ποὺ βρίσκονταν στὴν ἐξουσία τοῦ “τυράννου” (Πάπα ἢ Φράγκου Αὐτοκράτορα). Ἦταν στὴν ὑπηρεσία-διακονία τοῦ Γένους, στὸ ὁποῖο καὶ ἀνῆκαν. Πόσοι ὅμως [παρόντες σ᾽ αὐτὸν ἐδῶ τὸ χῶρο] δὲν ἔχετε τὶς προσωπικές σας ἐμπειρίες γιὰ τὸν ἐθνικὸ ρόλο τῶν Μοναστηριῶν καὶ τῶν Μοναχῶν μας -ἀκόμη καὶ τῶν Μοναζουσῶν-στοὺς νεώτερους ἀγῶνες τοῦ Ἔθνους, ὅπως ἡ ἀντίσταση 1941-44; Εἶναι μία προσφορὰ ἀδιάκοπη, ταπεινὴ καὶ ἀθόρυβη, ἀληθινὰ μαρτυρική. Προσφορ πάνω π λα φατρίαστη κα κομμάτιστη, ληθιν θνική. Τὰ Ἑλληνικὰ Μοναστήρια δὲν συνδέθηκαν μόνο μὲ τὶς ἐξεγέρσεις τῶν χρόνων τῆς δουλείας, ἀλλὰ ἀπὸ αὐτὰ ξεπήδησαν καὶ μεγάλες μορφὲς τοῦ ᾽2113, φωτεινοὶ Ἡγέτες καὶ φλογεροὶ Ἐπαναστάτες.

2. Τ Ράσο στν πανάσταση το ᾽21

.           Ἡ συμμετοχὴ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ γενικὰ ὅλου τοῦ Ράσου στὸν πανεθνικὸ Ἀγώνα τοῦ ᾽21 ἦταν ἀδύνατη χωρὶς μία πολὺ δύσκολη αὐθυπέρβαση. Καὶ ἡ αὐθυπέρβαση αὐτὴ δὲν ἔχει σχέση, ὅπως θὰ δεχόταν ἡ ἀντικληρικὴ προπαγάνδα, μὲ κάποια ἐθελοδουλία ἢ ἀδιαφορία γιὰ τὸ Γένος. Ἀντίθετα, σχετιζόταν ἄμεσα μὲ τὴν γνήσια καὶ αὐθεντικὴ ἀποκατάστασή του. Ἂς θυμηθοῦμε ἐδῶ τὸν βαθύτερο στόχο τῆς Ἐθναρχίας καὶ τοῦ Κλήρου μέσῳ τῆς «περιορισμένης συνεργασίας» μὲ τὸν κατακτητή. Ἦταν ἡ ἀνάσταση ὅλου τοῦ Ρωμαίικου, δηλαδὴ τῆς αὐτοκρατορίας τῆς Ρωμανίας, μὲ τὴν παλαιὰ ἔκταση καὶ εὔκλειά της. Αὐτὸ ἐννοοῦσε ὁ Πατροκοσμᾶς λέγοντας συχνά: «αὐτὸ μία μέρα θὰ γίνει ρωμαίικο». Αὐτὸ ἐννοοῦσε καὶ ὁ Ρήγας Βελεστινλής, ἔστω καὶ σὲ ἕνα ἄλλο ἰδεολογικὸ πλαίσιο, ὅταν ἔλεγε στὸ «Θούριό» του: «Βούλγαροι κι Ἀρβανίτες καὶ Σέρβοι καὶ Ρωμηοί, ἀράπηδες καὶ ἄσπροι, μὲ μιὰ κοινὴ ὁρμή, γιὰ τὴν ἐλευθερίαν νὰ ζώσωμεν σπαθί».
.       Μετὰ τὸ κίνημα τοῦ Ἀλ.Ὑψηλάντη θὰ ἀλλάξει αὐτὸς ὁ ρωμαίικος-οἰκουμενικὸς στόχος τοῦ Ρήγα καὶ τῶν Κολλυβάδων, ποὺ ἦταν ὁ στόχος τῆς Ἐθναρχίας14. Ἀπὸ τὴ μεγαλοϊδεατικὴ ἰδεολογία τοῦ Γένους, θὰ ἐνταχθεῖ ὁ Ἀγώνας στὸ πλαίσιο τῆς ἀρχῆς τῶν ἐθνικοτήτων -καρποῦ τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως, στοχεύοντας ὄχι πιὰ στὴν ἀνασύσταση τῆς αὐτοκρατορίας, ἀλλὰ στὴ δημιουργία ἑνὸς μικροῦ ἀνεξάρτητου κράτους, στὸ ὁποῖο θὰ «στριμωχνόταν» κυριολεκτικὰ (πρβλ.τὸ 1922) τὸ Ἑλληνικὸ Ἔθνος. Αὐτὸ τὸ πέρασμα ἀπὸ τὴ Ρωμαίικη Οἰκουμένη στὸ Ἑλληνικὸ κράτος ἰσοδυναμοῦσε μὲ θάψιμο τῆς Ρωμηοσύνης. Ἔτσι ὁ ἀγώνας τοῦ ᾽21 ἐντάχθηκε στὰ σχέδια τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τῆς Εὐρώπης γιὰ τὴν αὐτοκρατορία τῆς Ρωμανίας. Στὶς εὐρωπαϊκὲς αὐλές, ὅπως λ.χ. τοῦ Ναπολέοντος, καθορίσθηκε ὁ χαρακτήρας τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, ποὺ δὲν θὰ ἔχει πιὰ ρωμαίικο-οἰκουμενικὸ χαρακτήρα, ἀλλὰ στενὰ ἐθνικὸ καὶ κατ᾽ οὐσίαν «ἀρχαιοελληνικό». Θὰ εἶναι ἐπανάσταση τῶν Ἑλλήνων τοῦ Ἑλλαδικοῦ θέματος ὄχι μόνο ἐναντίον τῶν Τούρκων, ἀλλὰ καὶ ἐναντίον τῆς Ρωμαίικης Ἐθναρχίας, ὡς συνέχειας τῆς «Ρωμαϊκῆς Βασιλείας» τῶν «Βυζαντινῶν»15. Τὸ πραξικοπηματικὸ Αὐτοκέφαλο τῆς Ἑλλαδικῆς Ἐκκλησίας (1833) εἶναι ἡ ἁπτὴ ἐπιβεβαίωση αὐτῶν τῶν ξενόφερτων προσανατολισμῶν.
.       Ἡ συμμετοχή, συνεπῶς, τοῦ Ράσου -καὶ μάλιστα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου- στὸν Ἀγώνα ὑπῆρξε δεῖγμα ὑψηλῆς αὐθυπερβάσεως καὶ αὐτοθυσίας, ἀφοῦ ἦταν πιὰ φανερό, ὅτι ὁ Ἀγώνας εἶχε σαφῶς ἀντιρωμαίικο καὶ ἀντιεθναρχικὸ χαρακτήρα, στρεφόμενο καὶ κατὰ τοῦ Πατριάρχου, ὡς Ἐθνάρχου τῶν Ρωμηῶν16. Ἡ συμμετοχὴ δὲ αὐτὴ ὁμολογεῖται ἀπὸ ἐκείνους, ποὺ τὴν ἔζησαν σ᾽ ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ Ἀγώνα καὶ ἦταν σὲ θέση νὰ τὴν ἐπιβεβαιώσουν.
.        «Πλησίον εἰς τὸν Ἱερέα -ἔλεγε ὁ Θ. Κολοκοτρώνης- ἦτον ὁ λαϊκός, καθήμενοι εἰς ἕνα σκαμνί, Πατριάρχης καὶ τζομπάνης, ναύτης καὶ γραμματισμένος, ἰατροί, κλεφτοκαπεταναῖοι, προεστοὶ καὶ ἔμποροι»17.
.         Ὁ ἱστορικὸς τοῦ 19ου αἰώνα Χρ.Βυζάντιος σημειώνει: «Προύχοντες, κληρικοί, ἀρματολοὶ καὶ κλέφται, λόγιοι καὶ πλούσιοι, συνεφώνησαν ἢ μᾶλλον συνώμοσαν καὶ παραχρῆμα ἐπαναστάτησαν κατὰ τῆς τουρκικῆς δυναστείας»18.
.         Ὁ ἐθνικὸς ἱστορικός μας Κ.Παπαρρηγόπουλος ὁμολογεῖ: «…Ὁσαδήποτε καὶ ἂν ὑπῆρξαν τὰ ἁμαρτήματα πολλῶν ἐκ τῶν Πατριαρχῶν, οὐδεὶς ὅμως ἐξ αὐτῶν, οὐδεὶς ὠλίσθησεν περὶ τὴν ἀκριβῆ τοῦ πατρίου δόγματος καὶ τῶν ὑπάτων ἐθνικῶν συμφερόντων τήρησιν»19.
.         Ἀνάλογα ἀποτιμοῦν τὴ στάση τοῦ Ράσου στὴν Ἐπανάσταση ὁ Δ. Κόκκινος, ὁ Δ.Φωτιάδης, ὁ Σπ. Μαρινάτος, ὁ Ι. Συκουτρής, ὁ Κ. Βοβολίνης, ὁ Ν. Τωμαδάκης, ὁ Ἀπ.Βακαλόπουλος κ.ἄ.20.
.         Ὑπάρχουν, βέβαια, καὶ ἐπικριτὲς τοῦ Κλήρου, καὶ τῶν Ἀρχιερέων, ποὺ ἀμφισβητοῦν ἢ καὶ ἀρνοῦνται τὴν εἰλικρινῆ καὶ ἄδολη συμμετοχή τους στὸν Ἀγώνα. Τέτοιες θέσεις ἔχουν κατὰ καιροὺς ὑποστηρίξει ὁ Γ. Κορδάτος (ἱστορικὸς μαρξιστής), ὁ Γ. Σκαρίμπας (λογοτέχνης μαρξιστής, ἀλλ’ ὄχι ἱστορικός), ὁ Μάριος Πλωρίτης (φιλόλογος κριτικός, ἀλλ’ ὄχι ἱστορικός), ὁ Γ. Καρανικόλας (δημοσιογράφος, ὄχι ἱστορικὸς) κ.ἄ.21. Οἱ θέσεις αὐτὲς ἐπαναλαμβάνονται στερεότυπα ἀπὸ ἄλλους λιγότερο σημαντικοὺς καὶ ἄσχετους μὲ τὴν ἱστορικὴ ἔρευνα. Ἀρκεῖ νὰ μελετήσει κανεὶς τὸ “ΔΕΛΤΙΟΝ” τῆς Ο.Λ.Μ.Ε.22, γιὰ νὰ διαπιστώσει πὼς αὐτούσιες oἱ ἰδεολογικὲς αὐτὲς ἑρμηνεῖες γιὰ τὸ ᾽21 περνοῦν στὸ χῶρο τῆς παιδείας. Τὸ τραγικὰ ἀπελπιστικὸ ὅμως εἶναι, ὅτι πολλὲς ἀπὸ τὶς παλαιότερες τοποθετήσεις ἔχουν πιὰ ξεπερασθεῖ καὶ στὸ χῶρο τῆς μαρξιστικῆς ἱστορικῆς Σχολῆς, ὁπότε oἱ ὑποστηρικτές τους ἀποδεικνύονται “παλαιομοδίτες” στὸ χῶρο τοῦ ἱστορικοῦ ἐρασιτεχνισμοῦ. Νεώτεροι μαρξιστὲς στορικοί, ἔχουν ἀποκηρύξει τὴν ἑρμηνευτικὴ μέθοδο τοῦ Γ. Κορδάτου καὶ ἀπομακρυνθεῖ ἀπὸ τὴν ἰδεολογικὴ προοπτική του. Ἐπίσης ἔχουν ἀπορρίψει τὴν προπολεμικὴ θεωρία τοῦ «λαϊκισμοῦ» (π. χ. Λεων. Στρίγκας). Ἔτσι, ὁ Π. Ροῦσος δέχεται τὴν ἐπανάσταση τοῦ ᾽21 ὡς ἐθνικοαπελευθερωτικὴ καὶ ὁμολογεῖ: «Σὲ σύγκριση μὲ τὸ ἐθνικὸ τὸ κοινωνικὸ ἔρχεται στὸ ὑπόστρωμα»23. Ἀνάλογα δέχονται ὁ καθηγ. Βασ. Φίλιας, ὁ Λέων. Στρίγκας, ἡ Ἑλ. Ἀντωνιάδη-Μπιμπίκου κ.ἄ. 24. Ἡ ἐπικρατοῦσα στὸ χῶρο τῆς μαρξιστικῆς σκέψης σήμερα θέση εἶναι, ὅτι ἡ Ἐπανάσταση τοῦ ᾽21 εἶναι ἐθνικοαπελευθερωτική, μὲ κοινωνικὸ περιεχόμενο, ἀλλὰ μία, στὴν ὁποία ἔλαβαν μέρος oἱ πιὸ ἑτερόκλητες δυνάμεις, κάθε μία μὲ τὶς δικές της προϋποθέσεις καὶ στοχοθεσία. Δὲν ἔχει ἐκλείψει ὅμως τελείως ἡ ἰδεολογικὴ προσέγγιση, ποὺ ἀναιρεῖ κάθε δυνατότητα ἱστορικῆς-ἐπιστημονικῆς κατανοήσεως καὶ ἑρμηνείας.
.       Ἕνα ἀπὸ τὰ ἐπισημότερα θύματα τῆς παρατεινόμενης αὐτῆς ἰδεολογικῆς ἀδιαλλαξίας εἶναι ὁ Μέγας Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης τοῦ Ἀγώνα, Ἅγιος Γρηγόριος Ε´25.

συνεχίζεται

———————

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

6. Χαρακτηριστικὴ ἡ περίπτωση τοῦ μητροπολίτου Τρίκκης Διονυσίου, τοῦ ἐπικαλουμένου «Σκυλοσόφου». Ἔκαμε δύο ἀποτυχημένες ἐξεγέρσεις (1600 καὶ 1611), προσχωρώντας μάλιστα καὶ στὸν παπισμό, μὲ ἀντάλλαγμα τὴν ὑπόσχεση βοήθειας, ποὺ δὲν ἦλθε φυσικὰ ποτέ. Οἱ συνέπειες τῆς ἀποτυχίας ἦταν, γιὰ τὸ λαὸ κυρίως, ὀδυνηρές, ὅπως φανερώνει τὸ σχετικὸ δημοτικὸ τραγούδι:

“Δεσπότη μου, τί σήκωσες τὸν κόσμο στὸ σεφέρι καὶ ρήμαξαν τὰ Γιάννενα καὶ ρήμαξεν ὁ τόπος; Μεῖναν τὰ σπίτια ἀδειανά, γεμίσαν τὰ χανδάκια κι ὁ Τοῦρκος δὲν ἀπόσωσε νὰ κόβη καὶ νὰ καίη. Ἐδῶ ἁρπάζουν κόρακες κι ἐκεῖ oι Γιαουντζῆδες. Δὲν ἒχ’ ἡ μάννα πιὰ παιδιὰ καὶ τὰ παιδιὰ γονέους. Kι ἐσένα τὸ τομάρι σου τὸ στείλανε στὴν Πόλη, νὰ τρῶν᾽ oἱ κότες πίτουρα, νὰ νταβουλᾶν oἱ Γύφτοι, γιὰ νὰ ξυπνάη ἡ Τουρκιὰ νὰ κάνη ραμαζάνι..”.

. Βλ. Δημήτρη Κιτσίκη, στορία τς θωμανικς Ατοκρατορίας (1280-1924), Ἀθήνα 1988, σ. 104.

7. Ἀναφέρουμε τὰ σημαντικότερα:

– Ἐπανάσταση στὴν Κρήτη καὶ Πελοπόννησο λίγο μετὰ τὴν Ἅλωση (l5ος αἵ.).
-Βενετοτουρκικὸς πόλεμος (1463-1479).
– Κίνημα στὴ Ρόδο (1524-29).
-Ἐπανάσταση Χειμαριωτῶν (1570).
– Ἐπανάσταση στὴν Πελοπόνησο, Στερεά, Ἤπειρο, Μακεδονία, Αἰγαῖο μετὰ τὴ ναυμαχία τῆς Ναυπάκτου (Lepanto)(1571).
-Ἀνταρσία στὸ Ρέθυμνο (1571).
-Ἀνταρσία Μανιατῶν (1582).
-Ἀνταρσία Κύπρου (τέλη τοῦ 16ου-ἀρχὲς τοῦ 17ου αἰ.).
-Ἀπελευθερωτικὲς προσπάθειες ἀρχιεπισκόπων Ἀχρίδος Γαβριήλ, Νεκταρίου καὶ Ἀθανασίου.
-Ἐπαναστατικὲς προσπάθειες μητροπολίτου Τορνόβου Διονυσίου Ράλλη (1595/98).
-Ἐξεγέρσεις μητροπολίτου Διονυσίου Σκυλοσόφου (1600 καὶ 1611).
-Ἐπαναστατικὲς κινήσεις Μανιατῶν (17ος αἰ.).
– Ἐξέγερση ἀγροτῶν Νάξου (1641 ).
– Κρητικὸς πόλεμος (1645-1669).
-Ἐξέγερση Μητροπολίτου Θεσσαλιώτιδος Μεθοδίου καὶ ἀρχιμανδρίτου Σεραφεὶμ (1704).
-Ἐπανάσταση τῆς Θεσσαλίας (1715)
-Ἐνέργειες μητροπολίτου Ἀχρίδος Ζωσιμᾶ γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τοῦ βαλκανικοῦ χώρου (1716).
-Συμμετοχὴ στὰ Ὀρλωφικὰ ( 1768): ἐπαναστατικὴ κίνηση Πελοποννήσου, Στερεᾶς, Κρήτης, Αἰγαίου κ.λπ.
-Συμμετοχὴ στοὺς ἀγῶνες τοῦ Λ. Κατσώνη (1789-92).
-Ἀγῶνες Σουλιωτῶν (1800-1804).
-Ἀνταρσία Εὐθυμίου Παπαβλαχάβα (1808) κ.λπ., κ.λπ.

8. Βλ. Ν. Τωμαδάκη, το θνικν κοινωνικν κίνημα λληνικ θνεγερσία; Στὸ πέρ. ΜΝΗΜΟΣΥΝΗ Γ’ (1970/71), σ. 5 ἑ. ἑ.

9. Βλ. τὸν τόμο: ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ, Ες τιμν κα μνήμην τν Νεομαρτύρων (17-19 Νοεμβρίου 1986), Θεσσαλονίκη 1988, σσ. 612, μὲ σπουδαῖες μελέτες καὶ τὴν παλαιότερη γιὰ τὸ θέμα βιβλιογραφία.

10. στορία…, τόμ. β’, σ. 229.

11. Βλ. τὸ κεφάλαιο: κκλησία κα λληνικς Λας” στοῦ Στ. Ράνσιμαν, ὅπ.π., σ. 659 ἐ..

12. Στρατηγοῦ Μακρυγιάννη, ράματα κα θάματα, Ἀθήνα 1983, σ. 163/4.

13. Ἁγιορείτης ἦταν ὁ πατριάρχης Ἀγαθάγγελος, ὅπως καὶ ὁ Μαρωνείας Κωνστάντιος καὶ ὁ Ἡρακλείας Ἰγνάτιος. Στὴ Μονὴ Φιλοσόφου Δημητσάνας “μαθήτευσαν” ὁ Ἀργολίδος Γρηγόριος, ὁ Π. Πατρῶν Γερμανός, ὁ Τριπόλεως Δανιήλ, ὁ Ἀνδρούσης Ἰωσήφ, ὁ Μονεμβασίας Χρύσανθος κ.π.ἄ. Ὁ Χριστιανουπόλεως Γερμανὸς στὸ Μ. Σπήλαιο, ὁ Χίου Δανιὴλ στὴ Ν. Μονὴ Χίου, ὁ Βρεσθένης Θεοδώρητος στὴ μονὴ Ἁγ. Θεοδώρων, ὁ Κύπρου Κυπριανὸς στὴ μονὴ Μαχαιρᾶ Κύπρου, κ.λπ. Ἀπὸ Μονὲς ξεκίνησαν ἐπίσης ὁ Παπαφλέσσας καὶ ὁ Ἀθανάσιος Διάκος.

14. Βλ. Τὸ κεφάλαιο «Τὸ ἀνολοκλήρωτο ᾽21» στοῦ Γ. Δ. Μεταλληνοῦ, ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ, Ἀθήνα 1989(2), σ. 191

15. Βλ. τὴ σπουδαία ἀνάλυση τοῦ καθηγ. π. Ἰωάννου Ρωμανίδου, στὸ ἔργο του: Τ προπατορικν μάρτημα, Ἀθήνα 1989(2), σ. ιδ´ ἑ. ἑ.

16. Ph. Sherrard, Δοκίμια γι τν Νέο λληνισμό, Ἀθήνα 1971, σ. 296 ἑ.

17. Θ.Κολοκοτρώνη, Διήγησις συμβάντων λληνικς φυλς, ἔκδ. Πάπυρος, Ἀθῆναι, σ. 29.

18. Χρ. Βυζαντίου, στορία τακτικο στρατο, σ. 265. Βλ. στοῦ Π. Γεωργαντζῆ, Ο ρχιερες κα τ Εκοσιένα, Ξάνθη 1985, σ. 189.

19. Κ. Παπαρρηγοπούλου, στορία το λληνικο θνους, τόμ. 7, Ἀθῆναι 1925, σ. 216/17.

20. Παραθέματα βλ. στοῦ Π. Γεωργαντζῆ, ὅπ. π., σ. 190 ἑ. ἑ. Πρβλ. σ. 248 ἔ. ε. «Διακηρύξεις ἐθνοσυνελεύσεων», «κρίσεις συγχρόνων μὲ τὴν Ἐπανάσταση ἱστορικῶν».

21. Παραθέματα σχετικὰ βλ. στοῦ Π. Γεωργαντζῆ, ὅπ.π. σ.197 ἑ.ἑ. καὶ 234 ἑ.ἐ. Γιὰ νὰ γίνει συνειδητὴ ἡ φθορὰ ἐκ μέρους τοῦ δυτικοῦ διαφωτισμοῦ, ἀρκεῖ νὰ σημειώσουμε, ὅτι μεταξὺ τῶν ἐπικριτῶν τοῦ Πατριάρχου Γρηγορίου Ε´ δὲν εἶναι μόνο μαρξιστές, ἀλλὰ καὶ ὁ χριστιανὸς καθηγ. Ἀλέξ. Τσιριντάνης. Στὸ ἴδιο, σ.198-99: Τὸ Οἰκουμ. Πατριαρχεῖο «δν θελε τν πανάσταση κα Πατριάρχης τν φωρισε. Βρέθηκαν μερικο ν πον πς τάχα τρομερς φορισμς λθε κα στν Μωρι κα θελε ν δέσει τ χέρια το Θεοδώρου Κολοκοτρώνη. Θ μποροσε βέβαια, Πατριάρχης ν εχε κατ κάποιο τρόπο διαμηνύσει στ λαό, ν μ πάρουν στ σοβαρ τν φορισμό. Τέτοιο πράγμα μως δν γινε, γιατί πλούστατα, φορισμς ταν ληθινς κα “σπουδαος”. “γινε στ σοβαρά, σοβαρώτατα”» (Βλ. Ἀλεξ. Τσιριντάνη, Τ Εκοσιένα, στὸ περιοδ. ΣΥΖΗΤΗΣΗ, τεῦχ. 195, Ἰανουαρ. 1977, σ. 2). Τὸ κείμενο τοῦ καθηγ. Τσιριντάνη, ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ «παρερμηνεία» δὲν εἶναι προνόμιο «ἀντορθοδόξων» καὶ «ἀνθελληνικῶν» ἰδεολογιῶν. Τὸ τραγικὸ ὅμως στὴν περίπτωση, καὶ σκανδαλῶδες συνάμα γιὰ σοβαρὸ καὶ ἀνεγνωρισμένο ἐπιστήμονα, εἶναι ὄχι μόνο ἡ ἀπουσία γνώσεως, ἀλλὰ καὶ ἐνδιαφέροντος (στὰ 1977!) γιὰ γνώση τῆς σχετικῆς μὲ τὸ θέμα βιβλιογραφίας, ποὺ δίνει ἀπάντηση στὰ μετέωρα ἐρωτήματά του. Ἀπὸ πλευρᾶς δὲ στενὰ ἐπιστημολογικῆς διερωτᾶται κανείς, ἂν ὁ ἐπιστήμων δικαιοῦται νὰ ἀδιαφορεῖ γιὰ τὸ λόγο τῶν εἰδικῶν στὴν ἔρευνα. Καὶ μία ἀφελὴς ἀπορία: Καὶ ἂν ἀκόμα ὁ ἅγιος Πατριάρχης «εἶχε διαμηνύσει στὸ λαό…κ.λπ.» (καὶ εἶχε πράγματι «διαμηνύσει». Βλ. Ι. Μ. Χατζηφώτη, Γρηγόριος ‘ μέσα π τ γγραφα κα τς πηγς τν γώνα, Ἀθήνα 1988, σ. 21 ἑ. ἑ.), ποῦ θὰ τὰ εὕρισκε ὁ Ἀλ. Τσιριντάνης; τοιχοκολλημένο σὲ κάποια δημόσια πλατεία; Καλὰ ἔλεγε ὁ μακαρίτης καὶ «ἄθεος» Γιάννης Σκαρίμπας, «ἀπὸ τὴν ψώρα τοῦ Κοραῆ δὲν ἀπαλλάχθηκε ἀκόμη τὸ Ἔθνος»…

22. Βλ. τὸ τεῦχος Μαρτίου 1983, ἔτ.34/τεῦχος 556, σ. 3: «Οἱ κοτσαμπάσηδες καὶ ὁ ἀνώτερος κλῆρος στὴν πλειοψηφία τους εἴτε σύρθηκαν στὴν ἐπανάσταση, γιατί δὲν μποροῦσαν νὰ κάνουν διαφορετικὰ μπροστὰ στὸ γενικὸ ξεσηκωμό, εἴτε προσχώρησαν ὑστερόβουλα, ἀποβλέποντας σὲ μία νέα μορφὴ κυριαρχίας πάνω στὸν ἐπαναστατημένο λαό(…). Ὁ ἀνώτερος κλῆρος, μὲ λίγες φωτεινὲς ἐξαιρέσεις, πολέμησε τὴν ἐπανάσταση μὲ τὰ μέσα ποὺ διέθετε καὶ μὲ ἐπικεφαλῆς τοὺς Πατριάρχες τῶν ἀφορισμῶν (Γρηγόριο Ε´, Πολύκαρπο Ἱεροσολύμων). Πρβλ. Π. Γεωργαντζῆ, ὄπ. π. σ. 201. Αὐτὸ ποὺ ἔχει σημασία εἶναι, ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ «λαϊκισμοῦ» ἐμποδίζει τὸ κείμενο νὰ λάβει ὑπ᾽ ὄψη τὶς περιπτώσεις ποὺ ἀρχηγοί, ὅπως ὁ Κολοκοτρώνης, μὲ τὴν ἀπειλὴ τῶν ὅπλων κράτησαν τμήματα τοῦ λαοῦ στὶς μάχες, ἐμποδίζοντας τὴν λιποταξία τους. Ἔτσι καταντᾶ ἡ ἑρμηνεία μονομερὴς καὶ ἰδεολογική.

23. Βλ. στοῦ Π. Γεωργαντζή, ὄπ.π., σ. 238 ἔ.

24. Στὸ ἴδιο.

25. Τὶς νεώτερες μελέτες γιὰ τὸ πρόσωπο βλ. στὴ Βιβλιογραφία.



, , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Η ΑΛΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ

  • ΜΙΑ ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΑΠΩΘΗΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΟΡΙΖΟΝΤΑ. Η ΜΝΗΜΗ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ «ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΗ», ΓΙ’ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΑ.

Ἡ ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπὸ τοὺς Τούρκους καὶ οἱ συνέπειές της γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ καὶ τὴν Ἐκκλησία

Στὶς 29 τοῦ Μάη τοῦ 1453, μὲ τὴν Ἅλωση τῆς Πόλης ἀπὸ τοὺς Τούρκους, τὸ χιλιόχρονο χριστιανικὸ καὶ ἑλληνορθόδοξο Βυζάντιο ἔπαψε νὰ ὑπάρχει ὡς πολιτικὴ ὀντότητα, ὄχι ὅμως καὶ ὡς πολιτιστική, πνευματικὴ καὶ ἐκκλησιαστική.

Ὁ τελευταῖος μαρτυρικὸς βυζαντινὸς αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος, μὲ τὴ γενναία καὶ περήφανη ἀπάντησή του στὴν ὑπεροψία καὶ ἀλαζονεία τοῦ Μωάμεθ, νὰ τοῦ παραδώσει ἀμαχητὶ τὴν Πόλη, ἀπάντηση ποὺ θυμίζει τὸν Σπαρτιάτη Λεωνίδα στὶς Θερμοπύλες, διατρανώνει μὲ στεντόρεια φωνὴ καὶ σφραγίζει καταλυτικὰ τὴ συνέχεια τοῦ ἀρχαίου Ἑλληνισμοῦ μὲ τὸν Βυζαντινὸ καὶ τὸν Νεώτερο:

«Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοι δοῦναι οὔτ’ ἐμόν ἐστιν οὔτ’ ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθια τῆς ζωῆς ἡμῶν» (Δούκας 39, 1012-1014). Δηλαδὴ: «Τὸ νὰ σοῦ παρδώσω τὴν πόλη δὲν εἶναι δικαίωμα δικό μου οὔτε κανενὸς ἄλλου ἀπ’ ὅσους κατοικοῦν σ’ αὐτὴν ἐδῶ. Διότι ὅλοι μας, μὲ σύμφωνη γνώμη καὶ μὲ τὴ θέλησή μας, ἀποφασίσαμε νὰ πεθάνουμε καὶ δὲν θὰ ὑπολογίσουμε καθόλου τὴ ζωὴ μας».

Ὁ Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος, ὁ μέγας δούξ καὶ πρωθυπουργός του Λουκᾶς Νοταρᾶς (ὁ ὁποῖος εἶδε νὰ σφαγιάζεται ἄγρια, μπροστὰ στὰ μάτια του, ἡ οἰκογένειά του) καὶ οἱ καρτερόψυχοι συμπολεμιστὲς τοῦ αὐτοκράτορα δὲν συνθηκολόγησαν, δὲν συμβιβάστηκαν. Ἔδωσαν τὸν «ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν» ἀγώνα καὶ ἔπεσαν μαχόμενοι γενναῖα, διότι «οὐκ ἤθελον δουλωθῆναι, ἀλλὰ μᾶλλον, ἔλεγον, ἀποθανεῖν κρεῖττον ἢ ζῆν» (Σφραντζῆς, 8, 1022-1023): Δὲν ἤθελαν νὰ ὑποδουλωθοῦν, ἀλλὰ προτιμοῦσαν καὶ θεωροῦσαν καλύτερο νὰ θυσιάσουν τὴ ζωὴ τους παρὰ νὰ ζοῦν.

Τὶς τραγικὲς ἐκεῖνες, μὰ καὶ παράξενα δημιουργικὲς καὶ ἀναγεννητικές ὧρες τῆς ἀποφράδος Τρίτης τῆς 29ης τοῦ Μάη τοῦ 1453 ἕνα τέλος συναπαντιέται μὲ μιὰν ἀρχή. Τὸ τέλος τοῦ Βυζαντίου διασταυρώνεται μὲ τὴν ἀρχὴ τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ. Ἔτσι, ὁ τελευταῖος Βυζαντινὸς αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος εἶναι καὶ ὁ πρῶτος μεγάλος νεοέλληνας ἡγέτης, περιβεβλημένος μὲ τὴ θυσία του, μὲ τὸ φωτοστέφανο τοῦ μαρτυρίου καὶ τοῦ θρύλου καὶ τοποθετημένος στὸ εἰκονοστάσι τῶν μαρτύρων τοῦ Ἔθνους καὶ τῆς Πίστης.

Μποροῦσε νὰ εἶχε συνθηκολογήσει μὲ τὸν Τοῦρκο κατακτητή, ὅπως τοῦ εἶχε προταθεῖ, νὰ σώσει τὴ ζωή του, τὴν οἰκογένειά του, καθὼς καὶ τὴ ζωὴ καὶ τὶς περιουσίες τῶν μαχητῶν καὶ ὅλων τῶν κατοίκων τῆς Πόλης. Ἀλλὰ τότε θὰ εἶχε προδώσει τὶς αἰώνιες ἀξίες καὶ ἐθνικὲς παραδόσεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας. Μὲ τὴν ἡρωική του ἀντίσταση ὅμως καὶ τὴν ἀπαράμιλλη ἑκούσια πατριωτικὴ θυσία του ἔσωσε τὴν τιμὴ καὶ τὴν ἀξιοπρέπεια τῆς Ρωμιοσύνης.

Ὅταν στὴ μοιραία Πύλη τοῦ Ρωμανοῦ ἔπεφτ’ ὁ τελευταῖος Παλαιολόγος κι ἐσφάδαζε διπλοσφαγμένος ὁ δικέφαλος ἀπ’ τ’ ἄπιστο μαχαίρι, σὲ κάθε γωνιὰ τῆς αἱματόβρεκτης καὶ πληγωμένης ἀπ’ τ’ ἀνελέητα τοῦ Ὀθωμανοῦ χτυπήματα ἑλληνικῆς γῆς ἅπλωσε τὰ μαῦρα της πέπλα, βαρειὰ καὶ σκοτεινή, ἡ νύχτα τῆς πικρῆς σκλαβιᾶς, νύχτα ἀξημέρωτη, νύχτα αἰώνων:

Τά ψάρια [τὰ τηγανισμένα] ζωντανέψανε, τὰ ψάρια ζωντανέψαν

κι ὁ ἀμηρᾶς εἰσέβηκε στὴν Πόλη καβαλάρης.

Ἡ ἑλληνικὴ φωτιὰ τοῦ Βυζαντίου, ποὺ μέσα στοὺς αἰῶνες φώτιζε κι ἐθέρμαινε τὴν οἰκουμένη, ἡ δάδα ἡ ἑλληνική, ποὺ ἀκτινοβολοῦσε φῶς καὶ πολιτισμὸ καὶ διέλυε τὴν ἀμάθεια καὶ τὰ σκοτάδια, σβήνετ’ ἀπότομα καὶ βίαια στὶς γαλάζιες ἀκτὲς τοῦ Βοσπόρου. Στὸν τροῦλλο τῆς Ἁγιά-Σοφιᾶς, τῆς Μεγάλης Ἐκκλησιᾶς, ποὺ μέσα της εἶχε κλείσει ὁλάκερη κι ἀλώβητη τὴν ψυχὴ τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ στοὺς θόλους της εἶχε ἀντηχήσει ὁ κατανυκτικὸς καὶ γλυκόλαλος ἐνθουσιαστικὸς παιάνας «Τῇ Ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρα…», τὸν ὁλόλαμπρο Σταυρό, σύμβολο αἰώνιο τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ τῆς θυσίας τοῦ Θεανθρώπου, ἀντικαθιστᾶ τὸ μισοφέγγαρο, ἔμβλημα τοῦ Ὀθωμανοῦ κατακτητῆ.

Καὶ στὴ φωτόλουστη Ἀθηναϊκὴ Ἀκρόπολη, στὰ Προπύλαια καὶ στὸν Παρθενώνα, ἀκατάλυτα παγκόσμια σύμβολα γιὰ ὅ,τι εὐγενέστερο καὶ ὑψηλότερο ἔχει δημιουργήσει ἀνθρώπου χέρι, στ’ ἅγια μάρμαρα, πάνω στὰ ὁποῖα ἔχυσαν τὸ χρυσάφι τους οἱ λαμπρότερες δόξες καὶ κλέη τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας, στὴν κατοικία τῆς Παλλάδας Ἀθηνᾶς, καὶ στὴν συνέχεια τέμενος καθαγιασμένο τῆς Παναγιᾶς τῆς Ἀθηνιώτισσας, ὅπου, ταπεινὸς προσκυνητής, ὁ περήφανος πολέμαρχος Βυζαντινὸς αὐτοκράτορας Βασίλειος Β´ ὁ Βουλγαροκτόνος εἶχε καταθέσει τὴν εὐλάβεια καὶ τὰ εὐχαριστήριά του, στήνουν τώρα τοὺς ὀντάδες τους οἱ θλιβεροὶ ἀγάδες τοῦ Πορθητῆ. Κι ὁ λαμπερὸς ἥλιος, ποὺ φωτίζει τὴν ἑλληνικὴ γῆ, τονίζει μελαγχολικὰ τὴ φανταχτερὴ παραφωνία ποὺ ἀποτελοῦν τὰ χαμόκλαδα τῆς ἀσιατικῆς κατακτητικῆς βαρβαρότητας καὶ ὑπεροψίας μπροστὰ στὸ ἀπλησίαστο μεγαλεῖο καὶ τὴν ἁρμονία τῆς Ἑλληνικῆς δημιουργίας.

Ἀλλ’ ἄν ὅμως τὸ Βυζάντιο κι ἡ Ἑλληνικὴ γῆ ὑποδουλώθηκαν κι ἔπαυσαν νὰ ὑπάρχουν σὰν ἀνεξάρτητος πολιτικὸς ὀργανισμός, ἡ Ἑλληνικὴ ψυχή, θερμαινόμενη ἀπὸ τὴ φλόγα τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας, ποὺ ταυτίστηκε μὲ τὶς ἐθνικὲς ἐπιδιώξεις, ἔμεινε, στὸ βάθος της, πάντ’ ἀδούλωτη κι ἀλύγιστη καὶ διατήρησε μέσα της ἄσβεστη τὴ σπίθα καὶ ἀκοίμητο τὸν πόθο γιὰ τὴν ἀναγέννηση καὶ ἀνάσταση τοῦ Ἔθνους.

Ὁ θρύλος κι ἡ λαϊκὴ παράδοση σκεπάζουν ἀμέσως τὴν πτώση τῆς θεοφρούρητης ὥς τότε Βασιλεύουσας. Ὁ δημοτικὸς στίχος, μὲ λυρικὸ καὶ δραματικὸ τόνο, ἐκφράζει τὴν ἐλπίδα ἢ μᾶλλον τὴ βεβαιότητα καὶ πίστη τοῦ Γένους γιὰ τὴν ἐθνική του παλιγγενεσία:

Σώπασε, κυρὰ Δέσποινα, καὶ μὴν πολυδακρύζεις,

πάλε μὲ χρόνια, μὲ καιρούς, πάλε δικά μας θά ‘ναι.

Ἡ Ρωμανία πέρασεν, ἡ Ρωμανία πάρθεν.

Ἡ Ρωμανία κι’ ἄν πέρασεν, ἀνθεῖ καὶ φέρει κι’ ἄλλο.

Κατὰ τὴ μακραίωνη Ὀθωμανικὴ δουλεία ἡ Ἐκκλησία, τὰ μοναστήρια, μὲ τοὺς μοναχούς τους καὶ ὁ κλῆρος γενικότερα ἀγκάλιασαν τὸν Ἕλληνα ραγιά, ἀποσβολωμένο καὶ φοβισμένο στὴν ἀρχή, τὸν ἐμψύχωσαν καὶ διατήρησαν ζωντανὴ τὴν Ἑλληνική του συνείδησηη καὶ ταυτότητα καὶ ἀπαρασάλευτη τὴν ἐμμονὴ καὶ τὴν πίστη του στὴν Ὀρθοδοξία καὶ στὶς ἐθνικὲς παραδόσεις. Τὰ φλογισμένα ράσα γίνονται παντιέρες λευτεριᾶς καὶ ἐθνικῆς ἀντίστασης καὶ ἀνάτασης.

Ἡ «Ὑπέρμαχος Στρατηγός», ποὺ προστάτευε τὰ τείχη τῆς θεοφύλακτης Βασιλεύουσας, ἐξακολουθεῖ καὶ πάλι νὰ εἶναι ἡ σκέπη καὶ ἡ πρόμαχος τῶν σκλαβωμένων Ἑλλήνων. Ἔτσι, ὁ ἁπλοϊκὸς Καλαρρυτινὸς ζωγράφος τῆς Παναγιᾶς, στὸν φερώνυμο ναὸ τῆς Σαμαρίνας, γράφει τὸ 1808 πάνω στὴν εἰκόνα τὸ χαρακτηριστικὸ δίστιχο:

Βόηθα, Βλάχα Παναγιά, ἀπὸ τὴ Σαμαρίνα

ν’ ἀναστηθεῖ πάλ’ ἡ Γραικιὰ ὅπως τὰ χρόνι’ ἐκεῖνα

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ζ. ΣΟΦΙΑΝΟΣ (+), «ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ – Σταθερὴ πορεία καὶ ἀγῶνες αἰώνων», σελ. 26-28, ἔκδ. Ἱ. Μ. Μεγάλου Μετεώρου, 2007.

, , , ,

Σχολιάστε