Ἄρθρα σημειωμένα ὡς Νέα Μουσικὴ Μέθοδος

«ΝΑ ΔΙΑΤΗΡΕΙΤΕ ΑΝΟΘΕΥΤΟΝ καὶ ΤΟΝ ΥΜΝΟΝ καὶ ΤΟ ΜΕΛΟΣ» (Ὁμιλία τοῦ Οἰκουμ. Πατριάρχου ἐπί τῇ Συμπληρώσει Διακοσίων Ἐτῶν ἀπὸ τῆς Νέας Μεθόδου)

Ὁμιλία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ. κ. Βαρθολομαίου 
κατά τήν ἐν τῷ Σισμανογλείῳ Μεγάρῳ Ἐκδήλωσιν
ἐπί τῇ Συμπληρώσει Διακοσίων Ἐτῶν
ἀπό τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς Μεταρρυθμίσεως 
(2 Νοεμβρίου 2014) 

Ἱερώτατοι ἅγιοι ἀδελφοί Ἀρχιερεῖς,
Ἐξοχώτατε κύριε Πρέσβυ, Γενικέ Πρόξενε τῆς Ἑλλάδος ἐνταῦθα,
Μουσικολογιώτατοι μῦσται τοῦ ἱεροῦ ἀναλογίου τοῦ τε Πανσέπτου Πατριαρχικοῦ ἡμῶν Ναοῦ καί τῆς Πόλεως ταύτης,
Φιλόμουσοι Πατέρες,
ἀδελφοί καί τέκνα ἐν Κυρίῳ,

.               «Τῆς αἰνέσεως τοῦ Κυρίου πλήρης ἡ γῆ». Ἄσωμεν Αὐτῷ «ᾆσμα καινόν». Μέ τούς βιβλικούς αὐτούς λόγους, ἀπόψε ἐδῶ, εἰς τόν φιλόξενον αὐτόν χῶρον τοῦ εὐσεβοῦς ἡμῶν Γένους, εἰς τό Σισμανόγλειον Μέγαρον, μετά τήν τελεσθεῖσαν Θείαν Λειτουργίαν, τήν πρωΐαν σήμερον, ἐν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς Πανσέπτῳ Πατριαρχικῷ Ναῷ τοῦ Ἁγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου τοῦ Τροπαιοφόρου, τῷ ἐν τῷ Διπλοφαναρίῳ, ψάλλομεν τά μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ «τοῦ οὕτω τά καθ᾿ ἡμᾶς οἰκονομοῦντος». Συνεκεντρώθημεν διά νά κατακλείσωμεν μίαν ἐπέτειον μνήμης, ἡ ὁποία διεσώθη «ἐν πλαξί καρδιῶν» καί συνεχίζεται καθ᾿ ἡμέραν ὡς «ᾆσμα καινόν» πρός τόν «μόνον ἀνακαινίζοντα τήν ποίησιν τῶν ἔργων Του καθ᾿ ἡμέραν» πρός «τόν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος τήν ἀνάπαυσιν εὐτρεπίσαντα» Κύριον καί Θεόν ἡμῶν. Καί ἀναλογιζόμεθα μετά τοῦ Μεγάλου Βασιλείου: «Ποῖος ᾄδει τό καινόν ᾆσμα;» Καί λαμβάνομεν παρά τοῦ ἰδίου Θεοφόρου Πατρός τήν ἀπάντησιν: «Ἐάν τε οὖν τόν θαυμάσιον τρόπον καί πᾶσαν τήν φύσιν ὑπερβαίνοντα τῆς ἐνανθρωπήσεως διηγῇ τοῦ Κυρίου, καινότερον ᾆσμα καί ξένον ᾄδεις· ἐάν τε τήν ἀναγέννησιν καί ἀνανέωσιν τοῦ παντός κόσμου τοῦ ὑπό τῆς ἁμαρτίας παλαιωθέντος διεξίῃς, καί τά τῆς ἀναστάσεως ἀπαγγέλλῃς μυστήρια, καί οὕτω καινόν καί πρόσφατον ᾄδεις τό ᾆσμα» (Εἰς τόν ΛΒ´Ψαλμόν, P.G. 29, 328 C).
.               Τοῦτο τό «καινόν ᾆσμα» ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Μήτηρ Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Μεγάλη Ἐκκλησία ἐξ ἀρχῆς ἐνεκολπώσατο ἐν τῇ ἱερᾷ ψαλμῳδίᾳ καί ὑμνογραφίᾳ, δηλαδή τό ἱερόν μέλος, ὡς ἀποφαίνεται καί Βασίλειος ὁ Μέγας γράφων: «Τό Πνεῦμα τό Ἅγιον… τό ἐκ τῆς μελῳδίας τερπνόν τοῖς δόγμασιν ἐγκατέμιξεν, ἵνα τῷ προσηνεῖ καί λείῳ τῆς ἀκοῆς τό ἐκ τῶν λόγων ὠφέλιμον λανθανόντως ὑποδεξώμεθα» (Μ. Βασιλείου, Εἰς τόν Α´ Ψαλμόν, P.G. 29, 212 Β). Ἔκτοτε παμπληθεῖς ὑμνηταί ἔψαλον εἰς τόν Θεόν καί ἕως σήμερον προσηλοῦν τόν νοῦν εἰς τόν οὐρανόν. Τό μέλος τῆς Ἐκκλησίας ἐγγίζει βαθύτατα τάς καρδίας τῶν πιστῶν, ἀποδίδει τά νοήματα τῶν ὕμνων ἐκφραστικώτατα, ἀποτυποῖ εἰς βάθος πνευματικά βιώματα, συγκομίζει τήν χάριν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἐξομαλύνει καί προσφέρει μέ ἁπλότητα εἰς τόν λαόν δυσνοήτους χριστολογικάς καί δογματικάς ἐννοίας.
.               παραδοσιακή ἐκκλησιαστική μουσική κατέχει κεντρικήν θέσιν εἰς τήν λατρείαν, διότι, ὅπως ὁ ἀποτυπούμενος εἰς τούς ψαλμούς καί τούς ὕμνους ποιητικός λόγος ἐγράφη διά τῆς ἐμπνεύσεως τοῦ Παναγίου Πνεύματος, οὕτω καί ἡ πνευματοκίνητος γλῶσσα τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν ᾄδει καί ψάλλει τά μεγαλεῖα τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, συνθέτουσα διά τῆς ποικιλίας τῶν φθόγγων καί τῶν φωνῶν τήν ἁρμονίαν. Διά τῆς μελῳδίας αἱ λέξεις λάμπουν διπλοῖς κάλλεσι τά ὁποῖα ἐρανίζονται ἐκ τοῦ βάθους καί τῆς ὡραιότητος τῶν νοημάτων καί ἐκ τῆς ἁρμονίας τῶν ἤχων, διά τῶν ὁποίων τό ἐκκλησιαστικόν πλήρωμα ἀνυμνεῖ καί γεραίρει τόν Κύριον καί τήν ὑπέρ τοῦ κόσμου παντός προσφέρει παράκλησιν ἐλεύθερον πάντῃ ὑλικῶν φροντίδων.
.               Οἱ τάς ἱερατικάς ἐν Ἐκκλησίᾳ πληροῦντες αὐλάς καί ἐν ταύταις πνευματικήν τῷ Θεῷ λατρείαν ἀποδιδόντες ἐπεδόθησαν διά μέσου τῶν αἰώνων εἰς τήν βελτίωσιν τῶν μεθόδων ἐκμαθήσεως τοῦ ἀπό γενεᾶς εἰς γενεάν παραδιδομένου μέλους τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, «πρός κοινήν ὠφέλειαν». Ἡ δέ ἐκμάθησις τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς κατεῖχεν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πάντοτε καί σημαντικόν παιδαγωγικόν καί παιδευτικόν ρόλον, ὡς ὁ Μέγας Βασίλειος πάλιν χαρακτηριστικῶς ὑπομιμνῄσκει ἡμῖν: «Διά τοῦτο τά ἐναρμόνια ταῦτα μέλη τῶν ψαλμῶν ἡμῖν ἐπινενόηται, ἵνα οἱ παῖδες τήν ἡλικίαν, ἤ καί ὅλως οἱ νεαροί τό ἦθος, τῷ μέν δοκεῖν μελῳδῶσι, τῇ δέ ἀληθείᾳ τάς ψυχάς ἐκπαιδεύωνται» (Μ. Βασιλείου, ὅ.π.).
.               Ἡ φροντίς διά τήν ἐπιμελεστέραν ἐκμάθησιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς ὡδήγησεν ἤδη ἀπό τοῦ 10ου αἰῶνος εἰς τήν ἀνάπτυξιν τῆς βυζαντινῆς σημειογραφίας ἤ παρασημαντικῆς, μέ σκοπόν τήν τελείαν ἔκφρασιν αὐτῆς εἰς τόν φυσικόν χῶρον τῆς Μητρός Ἐκκλησίας. Εἰς τάς πόλεις καί τάς μονάς τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας ὑπό τήν δικαιοδοσίαν τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἀνεπτύχθησαν βιβλιογραφικά ἐργαστήρια, εἰς τά ὁποῖα μέ μεγάλην ἐπιμέλειαν ἐκαλλιγραφήθησαν χιλιάδες μουσικῶν κωδίκων, σημαντικός ἀριθμός τῶν ὁποίων σῴζεται μέχρι σήμερον εἰς διαφόρους βιβλιοθήκας ἀνά τόν κόσμον.
.               Ἐν τῇ μερίμνῃ αὐτῆς διά τήν διάδοσιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς καί τήν ἱεροψαλτικήν κατάρτισιν τοῦ Γένους, ἡ Μήτηρ Ἐκκλησία τῆς Κωνσταντινουπόλεως προέβη εἰς τήν ἀποδοχήν καί διάδοσιν τῆς ἐν ἔτει 1814 ὑπό τῶν τριῶν ἀοιδίμων διδασκάλων τῆς Γ´ Πατριαρχικῆς Μουσικῆς Σχολῆς Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτου, Γρηγορίου τοῦ Λαμπαδαρίου καί Χουρμουζίου τοῦ Χαρτοφύλακος, συντεθείσης καί ἐκδοθείσης Νέας λεγομένης Μεθόδου.
.               Ἡ ἔκδοσις τῆς Νέας Μεθόδου τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς καί ἡ σύστασις τοῦ κοινοῦ Πατριαρχικοῦ Σχολείου εἰς τό παραπλεύρως τῶν Πατριαρχείων εὑρισκόμενον Σιναϊτικόν Μετόχιον διά τήν εὐμέθοδον παράδοσιν αὐτῆς ὑπό τῶν τριῶν διδασκάλων εἰς τό φιλόμουσον καί φιλόκαλον πλήρωμα, κλῆρον καί λαόν, ἐσηματοδότησαν τήν ἔναρξιν μιᾶς νέας περιόδου εἰς τήν διδασκαλίαν καί ἐκμάθησιν τῆς ἱεροψαλτικῆς τέχνης ἐν τοῖς κόλποις τῆς Ἐκκλησίας. Τοιουτοτρόπως τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον ἐμερίμνησε συγχρόνως διά τήν ἀναπλήρωσιν τῶν ἐλλείψεων καί τήν ἐξομάλυνσιν τῶν δυσχερειῶν εἰς τήν ἐκμάθησιν τῆς ἱεροψαλτικῆς τέχνης, μέ σεβασμόν εἰς τήν ὑπερχιλιετῆ ἐκκλησιαστικήν γραπτήν μουσικήν παράδοσιν, ὥστε νά προκύπτῃ μία δημιουργική καί γοητευτική σύνθεσις τοῦ παλαιοῦ πρός τό νέον.
.               Ἡ μεταρρυθμιστική αὕτη κίνησις τοῦ 1814 ἐπέτυχεν ἀκριβῶς διότι, ἀποφεύγουσα τά ἄκρα, τά ὁποῖα συνήθως δημιουργοῦν προβλήματα καί σχίσματα ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, καί διατηροῦσα μίαν ἰσορροπίαν, συνεδύαζεν ἁρμονικῶς τήν παράδοσιν πρός τόν ἐκσυγχρονισμόν καί τήν πρόοδον. Ἀντιθέτως, αἱ προηγούμεναι μεταρρυθμιστικαί προσπάθειαι ἀπέτυχον ἀκριβῶς, εἴτε διότι ἀπεμακρύνοντο τελείως τῆς παραδόσεως εἴτε διότι διῃώνιζον τήν παραδοσιακήν ἀσάφειαν καί περιπλοκότητα. Οἱ τρεῖς Πατριαρχικοί διδάσκαλοι ἐπροίκισαν τήν νέαν μέθοδον μέ ἁπλότητα, σαφήνειαν καί οἰκονομίαν καί κατέστησαν τό μέλος ὕμνον καί ἀντιστρόφως τόν ὕμνον μέλος.
.               Τά δύο ἱστορικά Πατριαρχικά κείμενα, ὡς γράφομεν ἤδη καί εἰς τόν Πρόλογον τοῦ ἀφιερωθέντος εἰς τήν συγκεκριμένην ἐπέτειον Ἡμερολογίου τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου τοῦ τρέχοντος ἔτους, τά ὁποῖα πρό διακοσίων ἐτῶν ἐξέδωκεν ὁ ἀοίδιμος προκάτοχος ἡμῶν Πατριάρχης Κύριλλος ϛ´, ἤτοι ἡ Πατριαρχική Διακήρυξις, συνοδευομένη ὑπό τῆς Πατριαρχικῆς Ἁπανταχούσης, ἐκτυπωθέντα ἀμφότερα εἰς τό Πατριαρχικόν Τυπογραφεῖον ἐν ἔτει 1815 (Πατριαρχικά Μονόφυλλα), ἀποτελοῦν ἀψευδεῖς μάρτυρας τῆς προσπαθείας τῆς Μητρός Ἐκκλησίας ἵνα διευκολύνῃ τούς μαθητάς τῆς ἱεροψαλτικῆς ὅπως μάθωσιν «ἐν διαστήματι χρόνου ἑνός» «ὅσα αἱ μέθοδοι τῶν παλαιῶν παραδόσεων δέν ἠδύναντο νά κατορθώσωσιν εἰς τόν μαθητήν ἐπί δέκα καί εἴκοσι χρόνους», «χωρίς ὅλως νά παρεκτρέπηται ἡ μέθοδος ἀπό τό σεμνόν ἐκεῖνο καί ἐναρμόνιον μέλος, τό πρός κατάνυξιν καί συντριβήν καρδίας ἐντέχνως πεποιημένον, καί παρά τῶν πρώτων ἐκείνων ἱερῶν μελῳδῶν καί διδασκάλων παραδεδομένον καί χωρίς νά παρεισάγῃ φωνῶν καί σχημάτων νεωτερίσματα» (Πατριαρχική Ἁπανταχοῦσα Κυρίλλου ϛ´).
.               Ὡς ἀναφέρεται εἰς τό κείμενον τῆς Διακηρύξεως, ἡ ἐπινόησις τῆς Νέας Μεθόδου ἐγένετο «θείᾳ φιλανθρωπίᾳ καί χάριτι», «οὐδαμῇ οὐδαμῶς παραχαραττούσης ἤ λυμαινομένης, οὐδέ πρός βραχύ ἐκπιπτούσης καί ἀποκλινούσης» τοῦ παραδοσιακοῦ μέλους.

Ἀδελφοί καί τέκνα ἐν Κυρίῳ,

.               Ἡ ἐκκλησιαστική μουσική παράδοσις τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἔχει μακράν τήν ἱστορίαν, οὐδέποτε δέ παρεξέκλινε τῶν «ὁρίων», παρά τάς κατά καιρούς ἐπιχειρηθείσας παρεμβάσεις ἔξωθεν καί συνδυασμούς μετά τῆς εὐρωπαϊκῆς λεγομένης καί τῆς θύραθεν μουσικῆς, μέ λαρυγγισμούς καί ὑπερβολάς. Ἡ ἱστορία αὐτή εἶναι μία μαρτυρία τῆς συνεχείας καί συνεπείας τῆς ἡμετέρας ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς παραδόσεως, ἐν πάσαις ταῖς ἐκφάνσεσι τοῦ μέλους αὐτῆς.
.               Ἀλλά, ἄς ἐπανέλθωμεν εἰς τό ἔργον τῆς ἱστορίας καί τῆς διαδόσεως τῆς νέας μεθόδου. Ὁ ἐκ τῶν ἀοιδίμων προκατόχων ἡμῶν Πατριάρχης Γρηγόριος Ε´, συνέστησε τό γνωστόν Μουσικόν Τυπογραφεῖον, ὁ δέ Πατριάρχης Ἰωακείμ ὁ Γ´, ὁ φωτεινός οὗτος ἀστήρ τοῦ πατριαρχικοῦ στερεώματος, συνέστησε τό ἔτος 1881 τήν Πατριαρχικήν Μουσικήν Ἐπιτροπήν μέ κυρίαν εὐθύνην τήν ἐμπεριστατωμένην μελέτην τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς «πρός καθαρισμόν αὐτῆς ἀπό παντός ξενισμοῦ καί πάσης αὐθαιρεσίας». Τοιουτοτρόπως, ἐτελειοποίηθη ἡ μέθοδος τῶν τριῶν διδασκάλων, διά τῆς ὑπό τῆς εἰρημένης Ἐπιτροπῆς ἐκδόσεως Στοιχειώδους Μεθόδου πρός διδασκαλίαν τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς.
.               Ἡ παράδοσις αὕτη διετηρήθη, ἐπαναλαμβάνομεν, μετά συνεπείας ὑπό Ἱεραρχῶν τῆς Μητρός Ἐκκλησίας, μεταξύ τῶν ὁποίων ἀναφέρομεν τόν μακαριστόν Κυδωνιῶν Ἀγαθάγγελον, καί ἰδίᾳ ὑπό τῶν Πρωτοψαλτῶν καί Λαμπαδαρίων τῆς Μητρός Ἐκκλησίας, μεταξύ τῶν ὁποίων μιμνησκόμεθα τῶν ὀνομάτων τῶν συγχρόνων πως Κωνσταντίνου Πρίγγου, Θρασυβούλου Στανίτσα καί ἰδίᾳ τοῦ Βασιλάκη Νικολαΐδου, μέ τελευταίους σήμερον τούς Μουσικολογιωτάτους Λεωνίδαν Ἀστέρην καί Ἰωάννην Χαριατίδην.
.               Ἡ μεταρρυθμιστική αὕτη προσπάθεια τῆς Ἁγίας τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας, τήν ὁποίαν τιμῶμεν ἐφέτος καί διά τῆς σημερινῆς ἐκδηλώσεως, ἀπέδειξε τήν διάθεσιν καί ἱκανότητα αὐτῆς «νά προσλαμβάνῃ λελογισμένως τήν νέαν πραγματικότητα καί τά νέα ἐπιτεύγματα τῆς κοινωνίας ἐντός τῆς ὁποίας ζῇ καί κινεῖται, νά συνδιαλέγεται ἄνευ ἀντιπαλότητος μέ προοδευτικάς ἰδέας καί ἀντιλήψεις καί νά προσαρμόζηται εἰς αὐτάς, χωρίς νά ὑποσκάπτῃ τά θεμέλια αὐτῆς καί χωρίς νά περιφρονῇ τήν παράδοσιν», ὡς ἔγραφεν εἰς τάς διδασκομένας ἐν τῇ τροφῷ Ἱερᾷ Θεολογικῇ Σχολῇ τῆς Χάλκης μουσικάς σημειώσεις τῶν «Ἑωθινῶν» ὁ εἰρημένος Ἄρχων Πρωτοψάλτης αὐτῆς ἀγαθός Βασιλάκης Νικολαΐδης, ὁ ὁποῖος ὡς ἄλλος «ποιμενικός αὐλός ἐγλύκαινεν ἀκοήν καί διάνοιαν» καί «ηὔφραινεν Ἐκκλησίας τά συστήματα καί κατηγλάϊζε τά πέρατα» (πρβλ. στιχηρόν ἑορτῆς Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ).
.               Ἡ ἡμετέρα Μετριότης μετά τῆς περί ἡμᾶς Ἁγίας καί Ἱερᾶς Συνόδου, ἐξ εὐγνωμοσύνης καί τιμῆς κινούμενοι πρός τούς εὐεργέτας ἐν τούτῳ τῆς Ἐκκλησίας, τούς εὐφυεῖς διδασκάλους Χρύσανθον, Γρηγόριον καί Χουρμούζιον, ἀλλά καί ἐκ σεβασμοῦ πρός τήν μνήμην καί τήν προσφοράν τῶν Πατριαρχῶν Κυρίλλου τοῦ ϛ´ καί Γρηγορίου τοῦ Ε´, οἱ ὁποῖοι ἐνεκολπώθησαν τήν μεταρρύθμισιν καί ἐμερίμνησαν διά τήν εὐρυτέραν διάδοσιν αὐτῆς, ἀφιερώσαμεν τό ἐνεστώς καί πρός τήν ἔξοδον αὐτοῦ βαῖνον ἔτος 2014 εἰς τήν ἀνάμνησιν τοῦ εὐσημάντου διά τήν ἱστορίαν τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡμῶν μουσικῆς τούτου γεγονότος.
.               Ἀσφαλῶς ὅμως δέν πρέπει νά ἐπαναπαυώμεθα εἰς τά ἐπιτεύγματα καί τάς δάφνας τῶν προγόνων μας. Τό παράδειγμά των δέον νά προβληματίζῃ καί νά παρακινῇ εἰς μίμησιν, ὥστε νά ἀναζητῶνται τρόποι προκειμένου ἡ ἐκκλησιαστική μουσική παράδοσις νά διαδίδεται εὐρύτερον, νά διευκολύνεται ἡ ἐκμάθησις αὐτῆς καί νά γίνεται κτῆμα ὅσον τό δυνατόν περισσοτέρων, πάντοτε μετά τοῦ δέοντος σεβασμοῦ πρός αὐτήν καί πρός τήν ἱερότητα τῶν ᾀσμάτων.
.               Ἡ προσπάθεια αὕτη διά τήν ἀνάδειξιν καί ἐπιστροφήν εἰς τήν πατρῴαν ἐκκλησιαστικήν μουσικήν παράδοσιν δέν ἀποτελεῖ ἀρχαιολογισμόν ἤ ρομαντικήν προσκόλλησιν εἰς παρῳχημένας μορφάς τοῦ παρελθόντος. Ἀντιθέτως, συνιστᾷ ἐπιστροφήν εἰς τήν ἀρχαίαν παράδοσιν τῶν πατέρων, τοῦ Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, τοῦ Ρωμανοῦ Μελῳδοῦ, τοῦ Ἰωάννου Κουκουζέλους, «τῶν μουσουργετῶν τῆς λύρας τοῦ Θείου Πνεύματος, τῶν ἀηδόνων, τῶν τεττύγων, τῶν αὐλῶν τῶν θείων ᾀσμάτων τῆς Ἐκκλησίας», οἱ ὁποῖοι παρέσχον «μελῳδικάς εὐωχίας κατευφραίνοντες τούς θεόφρονας» (πρβλ. ἑσπέριον Ὁσίου Ρωμανοῦ τοῦ Μελῳδοῦ). Συνιστᾷ ἐπιστροφήν εἰς τά ἱερά καί ἄφθαρτα πρότυπα τῆς ἀκμῆς τῆς λειτουργικῆς μας μουσικῆς πράξεως, τήν ὁποίαν ἐδημιούργησεν, ἐν τῇ ὁποία ἐγαλουχήθη καί ἐκ τῆς ὁποίας ἐτράφη καί ἠνδρώθη ἡ Μήτηρ Ἐκκλησία, διά μέσου τῶν αἰώνων τοῦ δισχιλιετοῦς βίου αὐτῆς. Διά τοῦτο καί μετ᾿ εὐγνωμοσύνης ἐνθυμούμεθα κατά τήν στιγμήν ταύτην ὅσους ἐπρωτοστάτησαν ὥστε νά μή ἀπολεσθῇ αὐτή ἡ μουσική παράδοσις, ἀλλά νά συνεχίζεται καί νά διαδίδεται εὐρύτερον. Ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀφιέρωσαν τόν βίον των εἰς τήν διάνοιξιν τῆς ὁδοῦ διά τήν ἐκ νέου εἴσοδον τῆς ἱερᾶς ὑμνῳδίας εἰς τήν ζωήν τῶν πιστῶν.
.               Ἡ ἡμετέρα Μετριότης, ἡ καί καθιερώσασα τήν ἐπετειακήν ταύτην ἑορτήν εἰς μνήμην ἀλλά καί εἰς γνῶσιν καί ἐπίγνωσιν ἡμῶν καί τῶν ἐπερχομένων γενεῶν τῶν ἐκκλησιαστικῶν ὑμνῳδῶν καί ἱεροψαλτῶν, πρός τούς ὁποίους ἀπευθύνομεν Πατριαρχικήν προτροπήν καί πατρικήν παράκλησιν νά ἐμμένουν εἰς τήν μουσικήν παράδοσιν τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας καί τῆς Πόλεως αὐτῆς, νά διατηροῦν ἀνόθευτον καί τόν ὕμνον καί τό μέλος, κατακλείει τόν λόγον τῶν ὀκτώ παραδεδομένων ἤχων καί τήν ἱστορικήν ταύτην ἐπέτειον μέ τήν κατακλεῖδα τῆς ἱερᾶς Βίβλου τῆς Παρακλητικῆς:

«Ἤχων σφραγίς, Τέταρτε σύ τῶν πλαγίων, 
ὡς ἐν σεαυτῷ πᾶν καλόν μέλος φέρων, 
ἄκραν σε φωνῆς δίς σε καλῶ, εἰς τέλος. 
Ἤχων κορωνίς, ὡς ὑπάρχων καί τέλος. 
Ὡς ἄκρον ἐν φθόγγοις τε, καί φωνῶν στάσει, 
Ἀνευρύνεις, σύ τούς κρότους τῶν ᾀσμάτων».
(Παρακλητική, τέλος τοῦ Πλαγίου Δ΄ ἤχου) 

.                    «Τῷ συντελεστῇ τῶν καλῶν, Θεῷ Χάρις» (Θεοτοκάριον Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου). Ἀμήν.

ΠΗΓΗ: fanarion.blogspot.gr

,

Σχολιάστε

ΕΠΙ Τῌ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙ 200 ΕΤΩΝ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ (1814) «Ἐν δημιουργικῇ πιστότητι καὶ σεβασμῷ πρὸς τὴν προγενεστέραν παράδοσιν». (Ὁμιλία τοῦ Μητρ. Σηλυβρίας Μαξίμου)

Η ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠ. ΣΗΛΥΒΡΙΑΣ ΜΑΞΙΜΟΥ
κατά τήν Πατριαρχικήν καί Συνοδικήν Θείαν Λειτουργίαν
τῆς 2ας Νοεμβρίου 2014,
ΕΠΙ Τῌ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙ 200 ΕΤΩΝ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ (1814)

ΕΙΣ. ΣΧ. «ΧΡ. ΒΙΒΛ.»: Εἶναι πολὺ σημαντικὴ ἡ ἐπέτειος, ἐπειδὴ ἐκτὸς τῶν ἄλλων δείχνει τὴν ἐκκλησιαστικὴ ὁδό: δημιουργικὴ ΠΙΣΤΟΤΗΣ καὶ σεβασμὸς πρὸς τὸ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς. Ἡ νέα μέθοδος (ἀπεικονίσεως τῶν σημαδιῶν, δηλ. τῆς σημειογραφίας) ΔΕΝ ΠΕΙΡΑΞΕ, ΔΕΝ ΑΛΛΑΞΕ ΤΗΝ ἐκκλησιαστικὴ ΜΟΥΣΙΚΗ, δὲν προέβη σὲ μεταρρύθμιση τοῦ “οὐσιώδους”, ἁπλῶς ΕΞΗΓΗΣΕ καὶ ΕΡΜΗΝΕΥΣΕ (σημειογραφικῶς καὶ μόνον) τὴν ὑπάρχουσα μουσικὴ παράδοση. Δὲν εἰσήγαγε ΝΕΑ ΜΟΥΣΙΚΗ, ΝΕΟ ΜΕΛΟΣ, δὲν “μετέφρασε” τὴν μουσική, δὲν ἀντικατέστησε τὰ προσόμοια, τὰ χερουβικά, τὰ κεκραγάρια μὲ νέες ἐμπνεύσεις καὶ μουσικὲς προσμίξεις (“κατανοητές”!) οὔτε ἐπενέβη στὰ μουσικὰ διαστήματα, στοὺς ὀκτὼ Ἤχους καὶ στὶς μουσικὲς κλίμακες.
.                Αὐτὰ λοιπὸν ἂς τὰ ἔχει ὑπ᾽ ὄψιν της ἡ πάσης φύσεως μεταρρυθμισιολογία, εἴτε μεταφραστικὴ ἰδεοληψία, εἴτε μεταπατερικὴ μανία καὶ εἴ τι ἄλλο “ὁμογενὲς καὶ ὁμόφυλον” …! Μπορεῖ νὰ τῆς φανοῦν χρήσιμα, ἂν ἀκόμα διατηρεῖ κάποια ἐπαφὴ μὲ τὴν πραγματικότητα.   

.         Ἐν τῇ πανηγυρικῇ καί δοξολογικῇ ἀτμοσφαίρᾳ τῆς σήμερον τελουμένης Θείας Λειτουργίας, ἡ Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Μεγάλη Ἐκκλησία, εἰσηγήσει τῆς Αὐτοῦ Θειοτάτης Παναγιότητος, τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, συνοδικῇ δέ ἀποφάσει, ἑορτάζει τό σημαντικόν γεγονός τῆς συμπληρώσεως 200 ἐτῶν ἀπό τῆς συνθέσεως ὑπό τῶν τριῶν διδασκάλων, Μητροπολίτου Προύσης κυροῦ Χρυσάνθου, τοῦ ἐκ Μαδύτων, Γρηγορίου τοῦ Λαμπαδαρίου καί Χουρμουζίου τοῦ Χαρτοφύλακος, τῆς νέας λεγομένης μουσικῆς μεθόδου, ἡ ὁποία συνέβαλε τά μέγιστα εἰς τήν διαμόρφωσιν καί παγίωσιν τῆς εὐχεροῦς ἐκτελέσεως τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡμῶν μουσικῆς, ὡς καί εἰς τήν εὐρεῖαν καί ἄμεσον διάδοσιν αὐτῆς.

Παναγιώτατε Δέσποτα,
Σεβασμιώτατοι ἅγιοι Ἀρχιερεῖς,
Λαέ τοῦ Θεοῦ,

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΧΡΥΣΑΝΘΟΥ.         Ἡ ἐκκλησιαστική μουσική εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη μετά τῆς λατρείας τῆς Ὀρθοδόξου ἡμῶν Ἐκκλησίας καί μετά τῆς τελέσεως τῆς Θείας Λειτουργίας, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τό κέντρον τῆς Ὀρθοδόξου λατρείας. Εἶναι ἡ διά τῶν ἀνθρωπίνων χειλέων ἱκεσία καί δοξολογία πρός τόν Πανάγαθον Τριαδικόν Θεόν, δοξολογία ἀναπεμφθεῖσα, τό πρῶτον, ὑπό τῶν Ἀγγέλων, κατά τήν σάρκωσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου. «Δόξα ἐν ὑψίστοις ἐν Θεῷ καί ἐπί γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία». Ὡς ἐκκλησιαστική μουσική ὑπάρχει διά νά προάγῃ τό ἐκκλησιαστικόν σῶμα καί ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ, ἄς μοι ἐπιτραπῇ νά ἐπισημάνω ὅτι ἐξ ἱστορικῆς παρερμηνείας ἐπεκράτησεν ὁ ὅρος βυζαντινή μουσική, ἀντί τοῦ ὀρθοῦ ἐκκλησιαστική μουσική. Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία δέν διαθέτει μίαν μουσικήν ἀνατολικοῦ-μυστικιστικοῦ τύπου, εὐφραίνουσαν μόνον τάς ἀκοάς καί ἀποτελοῦσαν μέσον πρός ἱκανοποίησιν μόνον ἀτομικῶν καί ψυχολογικῶν ἀναγκῶν. Τό μουσικόν μέλος καί ἐν γένει ἡ ἐκκλησιαστική ὑμνωδία ἔχουν ἀναγωγικόν-θεολογικόν χαρακτῆρα καί συμβάλλουν εἰς τήν ὑπό τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ σώματος ἀφομοίωσιν τῶν δογματικῶν ἀληθειῶν καί τοῦ μυστηρίου τῆς θείας ἑνότητος καί ἀγάπης. Ἔχει ἐκκλησιολογικόν περιεχόμενον καί σκοπόν. (ΣΧ. «ΧΡ. ΒΙΒΛ.»: Τὸ δ᾽ αὐτὸ καὶ ἡ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ!)
.         Σχολιάζων τόν α´ ψαλμόν ὁ θεόπνευστος Μ. Βασίλειος ἀναφέρει σχετικῶς ὅτι «Ἐπειδή γάρ εἶδε τό Ἅγιον Πνεῦμα τό ἅγιον δυσάγωγον πρός ἀρετήν τό γένος τῶν ἀνθρώπων, καί διά τό πρός ἠδονήν ἐπιρρεπές τοῦ ὀρθοῦ βίου καταμελοῦντας ἡμᾶς· τί ποιεῖ; Τό ἐκ τῆς μελωδίας τερπνόν τοῖς δόγμασιν ἐγκατέμιξεν, ἵνα τῷ προσηνεῖ καί λείῳ τῆς ἀκοῆς τό ἐκ τῶν λόγων ὠφέλιμον λανθανόντως ὑποδεξώμεθα. Ψαλμός φιλίας συνάγωγος, ἕνωσις διεστώτων, ἐχθραινόντων διαλλακτήριον. Ὥστε καί τό μέγιστον τῶν ἀγαθῶν τήν ἀγάπην ἡ ψαλμωδία παρέχεται…».[1]
.         Ἐν βαθείᾳ εὐγνωμοσύνῃ πρός τόν Θεόν, ἡ Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Μεγάλη Ἐκκλησίᾳ ἐξυμνεῖ καί ἐξαίρει τήν ὡς ἄνω ἐπέτειον τῆς καθιερώσεως τῆς ἀναλυτικῆς σημειογραφίας τῆς νέας μεθόδου (1814), διότι ὡς λέγει ἡ ἐξαπολυθεῖσα Πατριαρχική Διακήρυξις τοῦ ἔτους 1815 «θεία φιλανθρωπίᾳ καί χάριτι» ἐπενοήθη ἡ μέθοδος αὕτη καί τά μέγιστα συμβάλλει εἰς τήν ὠφέλειαν τῶν Ἱερῶν Ἐκκλησιῶν.[2] Καί ὠφέλησε τά μέγιστα ἡ νέα αὕτη μέθοδος, ὡς ἐξηγεῖ σχετικῶς ἡ Πατριαρχική Ἁπανταχοῦσα τοῦ ἰδίου ἔτους:  «Ἡ μέθοδος αὐτή, τήν ὁποίαν ἐφεῦρον, καὶ ἐπενόησαν οἱ διαλαμβανόμενοι τρεῖς ἀξιέπαινοι ἄνδρες, ὑπερβαίνει τάς τῶν παλαιῶν παραδόσεων, ἤ μᾶλλον εἰπεῖν εἶναι ἡ μόνη ἀκριβής, καί φωτιστική, καί ἀρίστη ἐξηγοῦσα θεωρητικῶς ἅμα καὶ πρακτικῶς τά μέλη καὶ σχήματα τῶν φωνῶν, καί δεικνύουσα καλῶς τά σημεῖα τῶν χρόνων, καὶ ἑνὶ λόγῳ ὅσα, αἱ μέθοδοι τῶν παλαιῶν παραδόσεων δέν ἠδύναντο νά κατορθώσωσιν εἰς τόν μαθητήν ἐπί δέκα καί εἴκοσι χρόνους, αὐτή ὑπόσχεται νά κατορθώσῃ ἐν διαστήματι χρόνου ἑνός, καί νά ἀναδείξῃ τόν οἰκεῖον της μαθητήν ἱκανόν, ὥστε ἕκαστον μάθημα, κατ᾿ αὐτήν γεγραμμένον, νά δύναται μέ μικράν τινα καί ὀλίγην καθ᾿ἑαυτόν μελέτην νά τό ψάλλῃ ἀπαραλλάκτως μέ τόν ᾀσματογράφον καί ποιητήν, χωρίς νά τό διδαχθῇ ὑπ᾿ αὐτοῦ πρότερον, καὶ αὐτά ὅλα, χωρίς ὅλως νά παρεκτρέπηται ἡ μέθοδος ἀπό τό σεμνόν ἐκεῖνο καί ἐναρμόνιον μέλος, τό πρός κατάνυξιν καί συντριβήν καρδίας ἐντέχνως πεποιημένον, καί παρά τῶν πρώτων ἐκείνων ἱερῶν μελωδῶν καί διδασκάλων παραδεδομένον καί χωρίς νά παρεισάγῃ φωνῶν καὶ σχημάτων νεωτερίσματα». (Πατριαρχικὴ Ἁπανταχοῦσα Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Κυρίλλου Ϛ´).[3]
.         Καί ὁ προλογίσας τό Θεωρητικόν τοῦ Χρυσάνθου Παναγιώτης Πελοπίδης ὁ Πελοποννήσιος ἀναφέρει ὅτι «καθυπέβαλον εἰς κανόνας τήν πρίν ἀκανόνιστον μέν, ἀλλά πολυποικιλομελῆ Μουσικήν μας μέ τρόπον ἀξιοθαύμαστον».[4] Καί δικαίως ὁ Παναγιώτης Πελοπίδης ὀνομάζει τούς τρεῖς σεβασμίους διδασκάλους εὐεργέτας τοῦ ἔθνους. [5]
.         Ἐκανόνισαν, λοιπόν, τήν ἐκκλησιαστικήν μουσικήν ἄνευ ἀκροτήτων, αὐθαιρεσιῶν, ὀθνείων πρός τήν προγενεστέραν ἐκκλησιαστικήν μουσικήν παράδοσιν νεωτερισμῶν καί ἑρμηνειῶν, καί ὡς λέγει εἰδήμων Καθηγητής ἡ νέα μέθοδος ὁριοθετεῖ μίαν περίοδον εἰς τήν ἐξέλιξιν τῶν ἱεροψαλτικῶν πραγμάτων.[6]
.         Οἱ εἰδήμονες σύγχρονοι μουσικολόγοι συμφωνοῦν μέ τήν θέσιν ὅτι ἡ νέα μέθοδος δέν ἀποτελεῖ παρθενογένεσιν, ἀλλά μίαν φυσικήν ἐξέλιξιν τῆς σημειογραφίας.
.         Ἐνδεικτική εἶναι ἡ περίπτωσις τοῦ μοναχοῦ Ἀκακίου τοῦ Μεγαλοσπηλαιώτου, ὁ ὁποῖος, διαμείνας εἰς τήν Πόλιν, ἀντέγραψε μουσικά χειρόγραφα. Δέν ἠρκέσθη εἰς τήν ἐκ τῶν παλαιῶν χειρογράφων ἁπλῆν ἀντιγραφήν τῶν μελῶν, ἀλλά ἐχρησιμοποίησεν ἀναλελυμένην μουσικήν σημειογραφίαν τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ πρωτοψάλτου Πέτρου του Βυζαντίου. Ἡ ἐργασία αὕτη τοῦ Ἀκακίου βοηθᾷ εἰς τήν κατανόησιν τῆς ἐξελίξεως τῆς μουσικῆς σημειογραφίας καί εἰς τήν διαπίστωσιν τῆς ὁμαλῆς καταγραφῆς τῶν μελῶν εἰς νεωτέρας μορφάς. Εἶναι χαρακτηριστικόν ὅτι ἡ χρησιμοποιηθεῖσα ὑπό τοῦ Ἀκακίου σημειογραφία ὁμοιάζει κατά πολύ πρός τήν Νέαν Μέθοδον τῶν τριῶν μεγάλων Διδασκάλων.[7]
.         Ἄξιον ἐξάρσεως τυγχάνει τό γεγονός ὅτι οἱ τρεῖς οὗτοι διδάσκαλοι ὑπέβαλον τῇ Μεγάλῃ Ἐκκλησίᾳ τήν μέθοδόν των οὐχί ἀπό θέσεως ἰσχύος, ἀλλ᾽ ὡς ταπεινοί διάκονοι καί θεράποντες τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς. Ὁ Παναγιώτης Πελοπίδης μαρτυρεῖ σχετικῶς ὅτι, ὅταν οἱ τρεῖς οὗτοι διδάσκαλοι ἐφεῦρον τήν νέαν ταύτην μέθοδον, δέν κατεῖχον τά ἀξιώματα τοῦ Ἀρχιεπισκόπου, τοῦ Πρωτοψάλτου καί τοῦ Χαρτοφύλακος ἀντιστοίχως.
.         Καί ἡ μέθοδος αὕτη δέν ἐνεκρίθη εὐκόλως καί ἄνευ ἐνδελεχοῦς μελέτης καί ἐξετάσεως ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, διότι ὡς ἀναφέρει καί πάλιν ὁ Πελοπίδης «Καταπεισθεῖσα ἡ Σύνοδος ἀπό τούς ἰσχυρούς λόγους καί τάς βεβαίας ἀποδείξεις τῶν τριῶν μουσικῶν διδασκάλων, περί τοῦ κανονισμοῦ τῆς τέχνης (ἐπειδή κατ᾽ ἀρχάς ὑπωπτεύετο ὅτι τάχα οἱ διδάσκαλοι ἐζήτουν νά καινοτομήσουν τήν ἱεράν ψαλμωδίαν) ἐθέσπισεν, ἵνα, ὁ μέν Γρηγόριος ὁ Λαμπαδάριος καί Χουρμούζιος Γεωργίου παραδίδωσι τό πρακτικόν μέρος τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς· ὁ δέ Ἀρχιμανδρίτης Χρύσανθος, τό θεωρητικόν μέρος αὐτῆς».[8] Σημειωθήτω ὅτι ὁ Χρύσανθος διαβληθείς εἰς τά Πατριαρχεῖα ὡς ἐφαρμόζων νέαν μουσικήν μέθοδον ἐξωρίσθη εἰς τήν πατρίδα αὐτοῦ.
.         Μεγίστη λοιπόν ἡ προσφορά τῶν τριῶν μεγάλων διδασκάλων, ἡ δέ ἐπιτυχία τῆς μεθόδου αὐτῶν ἐμφαίνεται ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ἐγένετο εὐμενῶς ἀποδεκτή ὑπό τῶν ἄλλων Ὀρθοδόξων λαῶν τῶν Βαλκανίων καί τῆς Μ. Ἀνατολῆς. Τοῦτο ὀφείλεται καί εἰς τό ἐκκλησιαστικόν κῦρος διά τοῦ ὁποίου περιέβαλε τήν νέαν ταύτην μέθοδον τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον, τό Σεπτόν Κέντρον τῶν Ὀρθοδόξων, τό ὁποῖον πάντοτε μεριμνᾷ διά τήν ρύθμισιν τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων καί ζητημάτων.
.         Ἐκτός ὅμως τῆς καθόλου προσφορᾶς τῶν τριῶν διδασκάλων πρέπει νά ἐξαρθῇ κατ᾽ ἰδίαν ἡ συμβολή τοῦ κυροῦ Χρυσάνθου, ὁ ὁποῖος ὡς λέγει, ὁ Πελοπίδης, συνέγραψε «μέ φιλοσοφικόν νοῦν, διδακτικόν ἅμα καί φιλολογικόν τῆς μουσικῆς ἐπιστήμης σύγγραμμα» καί τοιουτοτρόπως ἐπύργωσε θεωρητικῶς τό νέον μουσικόν σύστημα. Ὁ ἑορτασμός τοῦ γεγονότος ἀποτελεῖ οὐχί μόνον ἀφορμήν ἀποδόσεως τιμῆς καί τοῦ προσήκοντος σεβασμοῦ πρός τούς τρεῖς μεγάλους διδασκάλους, οἱ ὁποῖοι ἐμεγαλούργησαν καί ἐδημιούργησαν εἰς δυσκόλους χρόνους, ἀλλά καί ὑπενθύμισιν τοῦ χρέους καί τῆς εὐθύνης ἡμῶν ἔναντι τῆς μουσικῆς κληρονομίας αὐτῶν.
.         Ἡ Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Μεγάλη Ἐκκλησία ἀξιοχρέως καί ὀφειλετικῶς ἐξαίρει τό γεγονός τῆς καθιερώσεως τῆς νέας μουσικῆς μεθόδου καί δέεται ὑπέρ ἀναπαύσεως τῶν ψυχῶν τῶν τριῶν μεγάλων διδασκάλων καί εὐεργετῶν τοῦ Γένους, τῶν προσενεγκόντων ὑπέρ τῆς εὐρείας διαδόσεως καί ἀναδείξεως τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς ἐν δημιουργικῇ πιστότητι καί σεβασμῷ πρός τήν προγενεστέραν παράδοσιν

.         Αἰωνία ἡ μνήμη αὐτῶν!

_________________________________________

[1] Μ. Βασιλείου, Εἰς A´ Ψαλμόν, 1 P.G. 29, 212B. Βλ. ἐπίσης π. Βασιλείου Καλλιακμάνη, «Ἡ Ἐκκλησιαστική ψαλμωδία καί ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός». http://www.makthes.gr/news/opinions/113675/. 

[2] Εἰς τήν Πόλιν… ἡ ψαλτική τέχνη, Ἡμερίς πραγματοποιηθεῖσα τῇ 14ῃ Ἰουνίου 2014, Ἱερά Μητρόπολις Δέρκων, 2014, σ.85,87. 

[3] Εἰς τήν Πόλιν… ἡ ψαλτική τέχνη, σ. 93-94. 

[4]Πρόλογος Παναγιώτου Πελοπίδου τοῦ Πελοποννησίου εἰς τό Θεωρητικόν τοῦ Χρυσάνθου, Τεργέστη, 1832, σελ. ς´. 

[5] Πρόλογος Παναγιώτου Πελοπίδου, σ. ς´. 

[6] Βλ. Γρηγορίου Στάθη, «Τό γεγονός – ἡ εὐεργεσία τοῦ ἔθνους: “The reform of the Notation of Religious Chants in Orthodox Liturgy», Ἑλληνικές ἔρευνες στήν Αὐστραλία: Πρακτικά τοῦ 6ου Διεθνοῦς Συνεδρίου Ἑλληνικῶν Σπουδῶν, Flinders University 2005. 

[7] Ἐμμανουήλ Γιαννοπούλου, «Εἰσήγησις εἰς τήν ϛ´ Συνάντησιν Βυζαντινολόγων Ἑλλάδος καί Κύπρου» (Ἀθῆναι, Σεπτέμβριος 2005). http://www.mmb.org.gr/page/default.asp?id=3495 

[8] Πρόλογος Παναγιώτου Πελοπίδου, σελ. ς´, ὑποσ. α´.

ΠΗΓΗ: fanarion.blogspot.gr

, , ,

Σχολιάστε