ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣ: ΖΗΛΩΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ καὶ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ (Γ. Ν. Παπαθανασόπουλος)

Νικηφόρος Θεοτόκης:
Ζηλωτὴς Παιδείας καὶ Ὀρθοδοξίας

Τοῦ Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

 .                    Ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης (1731-1800), Ἀρχιεπίσκοπος τῆς Ρωσικῆς τότε Ἐπαρχίας Σλαβινίου καὶ Χερσῶνος καὶ μετὰ Ἀρχιεπίσκοπος Ἀστραχανίου καὶ Σταυρουπόλεως, ἐγένετο, ὅπως γράφει ὁ Κωνσταντῖνος Σάθας, «ἕνας ἐκ τῶν πολυμαθεστέρων καὶ φιλοπόνων συγγραφέων τοῦ ΙΗ΄ αἰῶνος καὶ ἦταν πρόμαχος τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ ζηλωτὴς τῆς Παιδείας ἔνθερμος». (Κων. Σάθα «Νεοελληνικὴ Φιλολογία – Βιογραφίαι τῶν ἐν τοῖς γράμμασι διαλαμψάντων Ἑλλήνων (1453-1821)», Ἐν Ἀθήναις, ἐκ τῆς Τυπογραφίας Ἀνδρ. Κορομηλᾶ, 1868, σελ. 583).
.                    Ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης (1731-1800), Ἀρχιεπίσκοπος τῆς Ρωσικῆς τότε Ἐπαρχίας Σλαβινίου καὶ Χερσῶνος καὶ μετὰ Ἀρχιεπίσκοπος Ἀστραχανίου καὶ Σταυρουπόλεως, ἐγένετο, ὅπως γράφει ὁ Κωνσταντῖνος Σάθας, «ἕνας ἐκ τῶν πολυμαθεστέρων καὶ φιλοπόνων συγγραφέων τοῦ ΙΗ΄ αἰῶνος καὶ ἦταν πρόμαχος τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ ζηλωτὴς τῆς Παιδείας ἔνθερμος». (Κων. Σάθα «Νεοελληνικὴ Φιλολογία – Βιογραφίαι τῶν ἐν τοῖς γράμμασι διαλαμψάντων Ἑλλήνων (1453-1821)», Ἐν Ἀθήναις, ἐκ τῆς Τυπογραφίας Ἀνδρ. Κορομηλᾶ, 1868, σελ. 583).
.                     Ἡ βιογραφία καὶ τὸ  ἔργο τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Νικηφόρου Θεοτόκη εἶναι ἀποστομωτικὴ ἀπάντηση στοὺς ἰδεολόγους τοῦ «Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ». Οἱ Ἕλληνες τὸν 18ο αἰώνα δὲν ἦσαν οἱ πρωτόγονοι ἰθαγενεῖς, ποὺ ἦρθαν οἱ ἀποικιοκράτες νὰ τοὺς ἐκπολιτίσουν.Ἦσαν στὴ νοοτροπία «παῖδες», ὅπως γράφει ὁ Πλάτωνας στὸν «Τίμαιο». Πάντοτε τοὺς ἀρέσει νὰμαζεύουν γνώσεις ἀπὸ ἄλλους πολιτισμούς, νὰ τὶς ἀφομοιώνουν  καὶ νὰ τὶς προσαρμόζουν στὸν δικό τους πολιτισμό.
.                    Ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης ἦταν σπουδαῖος θεολόγος καὶ ποιμένας, ἀλλὰ  καὶἐξαίρετος θετικὸς ἐπιστήμονας. Ἰδιαίτερη ἐπίδοση εἶχε στὰ ἀνώτερα μαθηματικά. Ὁ Ἰώσηπος Μοισιόδαξ στὴν «Ἀπολογία» του γράφει χαρακτηριστικά: «Εἷς μόνος κυρίως ἦτον πεφυκὼς πρὸς τὴν ἀναπλήρωσιν μίας τοσαύτης χρείας τοῦ ταλαιπώρου Γένους (Σημ. γρ. Περὶ γνώσεως τῶν ἀνωτέρων μαθηματικῶν), ὁ περίβλεπτος Θεοτόκης. Πλήρης, σαφής, ἀπέριττος, καὶ πνέων ἀεὶ ζῆλονἀκραιφνῆ ὑπὲρ τῆς ὠφελείας τοῦ κοινοῦ, μόνος ἔμελλε νὰ προικίσῃ τὰ ἡμέτερα σχολεῖα μετὰπάντων τῶν ἀναγκαίων αὐτοῖς εἴτε τῶν μαθηματικῶν, εἴτε καὶ τῶν λοιπῶν φυσικῶν». (Ἰωσήπου τοῦ Μοισιόδακος «Ἀπολογία», Μέρος Πρῶτον, Ἐν τῇ Βιέννῃ τῆς Αὐστρίας, 1780, Ἀνατύπωση,ἐκδόσεις «Ἑρμῆς», 1976, σελ.  43).
.                    Τὰ «Μαθηματικὰ» τοῦ Θεοτόκη τυπώθηκαν στὴ Μόσχα τὸ 1798 – 1799, λίγο πρὶν ἀπὸ τὸ θάνατό του. Ἡ ἔλλειψη στοὺς Ἕλληνες βιβλίου Μαθηματικῶν, ποὺ νὰ περιέχει τὴν Ἀνωτέρα Ἄλγεβρα καὶ τὸν Ἀπειροστικὸ Λογισμὸ ἦταν ἐμφανής. Γι’ αὐτὸ καὶ ἔγινε ἀνάρπαστο τὸβιβλίο τοῦ Θεοτόκη. Π.χ. σὲ ἐπιστολή του πρὸς τοὺς Ζωσιμάδες, στὶς 15/5/1802, ὁ ἈρχιεπίσκοποςἘλασσῶνος Δομένικος Ἰωαννίκιος, παραπονεῖται ὅτι δὲν ἔφτασε τὸ βιβλίο τῶν Μαθηματικῶν τοῦ Θεοτόκη στὴ Σχολὴ τῆς Τσαριτσάνης. Τὸ 1803 ὁ Κούμας ζητάει ἀπὸ τὸν κληρικὸ καὶ λόγιο ἸωνᾶΣπαρμιώτη νὰ τοῦ στείλει ἀντίτυπα τῶν Μαθηματικῶν τοῦ Θεοτόκη, ἀλλὰ αὐτὸς τοῦ ἀπαντᾶ ὅτι «τὰ Θεοτόκεια ἐξέλιπον διανεμηθέντα» καὶ τοῦ ἀποστέλλει «τὸ Μπαλάνιον Μαθηματικόν». Τέλος σώζονται ἐπιστολὲς τοῦ ἱερομάρτυρος καὶ δασκάλου τοῦ Γένους  Μητροπολίτη Φιλαδελφείας καὶμετὰ Ἀδριανουπόλεως Δωροθέου Πρωΐου πρὸς τὸν Βενιαμὶν τὸν Λέσβιο, ποὺ τὸν ἐνημερώνει ὅτι «49 ἀντίτυπα τῶν Μαθηματικῶν τοῦ Θεοτόκη ἐστάλησαν στὴ Σχολὴ Κουρουτσεσμὲ τῆς Κωνσταντινούπολης, ἀπὸ τὰ ὁποία 8 πῆγαν στὶς Κυδωνίες». (Μιχάλη Λάμπρου «Τὰ μὴ στοιχειώδη μαθηματικὰ κατὰ τὴν ἐποχὴ τῆς Τουρκοκρατίας – Ἡ περίπτωση τοῦ Νικηφόρου Θεοτόκη», ἀπὸ τὸν τόμο «Οἱ μαθηματικὲς ἐπιστῆμες στὴν Τουρκοκρατία», Ἔκδ. Ἑλλ. Ἑτ. Ἱστορίας τῶν Ἐπιστημῶν καὶτῆς Τεχνολογίας καὶ τοῦ Κέντρου Νεοελληνικῶν Ἐρευνῶν, Ἀθήνα, 1990, σελ. 16-17).
.                    Περίφημο ἔργο τοῦ Θεοτόκη εἶναι ἡ Φυσική του. Κυκλοφόρησε τὸ 1767 στὴΛειψία καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μελετηθεῖ χωρὶς βαθειὰ γνώση τῶν σύγχρονων, γιὰ τὴν ἐποχὴἐκείνη καὶ ἀρκετὰ προχωρημένων, Μαθηματικῶν. Ὁ χαρακτηρισμὸς τῆς Φυσικῆς αὐτῆς τοῦΘεοτόκη ὡς «ἐφαρμοσμένης Μαθηματικῆς» ἀπὸ τὸν Κούμα, εἶναι ἐπιτυχής. (Κων. Κούμα «Ἱστορία τῶν Ἀνθρωπίνων πράξεων», Βιέννη, 1832, τόμος ΙΒ΄, σελ. 564). Σημειώνεται ὅτι στὸβιβλίο του «Στοιχεῖα Φυσικῆς» ὁ Θεοτόκης ἀναφέρει καὶ ὁρισμένα ἰατρικὰ θέματα, στὶς ὑποσημειώσεις τῶν ὁποίων καταχωρίζει καὶ κείμενα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων κλασσικῶν ἰατρῶν. (Βλ. σχ. Ἄρθρο Δρὸς Δημητρίου Καραμπερόπουλου «Ἡ ἰατρικὴ σκέψη μέσα ἀπὸ τὰ βιβλία Φυσικῆς τῆς προεπαναστατικῆς περιόδου» εἰς Τόμο τοῦ Κέντρου Νεοελληνικῶν Ἐρευνῶν «Οἱ ἐπιστῆμες στὸν Ἑλληνικὸ χῶρο», Ἔκδ. «Τροχαλία», Ἀθήνα, 1997, σελ. 226).
.                    Ὁ Ἕλληνας διακεκριμένος πολυεπιστήμονας Νικηφόρος Θεοτόκης, γνώστης τῶν πιὸ προχωρημένων γνώσεων καὶ ἐπιστημῶν τῆς ἐποχῆς του, πολέμησε τς προλήψεις καδεισιδαιμονίες, δείχνοντας ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶναι ἐναντίον τους. Δίδαξε τὸ προφητικό, ὅτι «αὐτὰποὺ σήμερα εἶναι δύσληπτα καὶ ἀκατανόητα, αὔριο μποροῦν μὲ τὸ πείραμα καὶ τὴν ἔρευνα νὰκαταστοῦν εὔληπτα». (Γιάννη Καρὰ «Οἱ θετικὲς ἐπιστῆμες στὸν ἑλληνικὸ χῶρο – 15ος ἕως 19ος αἰώνας», Ἔκδ. «Δαίδαλος», Ι. Ζαχαρόπουλου, Ἀθήνα, 1991, σελ. 98-99).
.                    Ὅμως ἦταν καὶ ἐξαίρετος θεολόγος καὶ ποιμένας. Ἕνα ἀπὸ τὰ σπουδαιότερα ποιμαντικὰ ἔργα τοῦ Θεοτόκη εἶναι τὸ «ΚΥΡΙΑΚΟΔΡΟΜΙΟΝ», ἤτοι «Ἑρμηνεία … εἰς τὰ κατὰπᾶσαν Κυριακὴν ἐν ταῖς ἁγίαις τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν Ἐκκλησίαις ἀναγιγνωσκόμενα Εὐαγγέλια». Τυπώθηκε στὴ Μόσχα τὸ 1796. Ἔκτοτε ἔχει κατ’ ἐπανάληψη ἀνατυπωθεῖ. Σημαντικὸσύγγραμμά του εἶναι καὶ ἡ «Ἀπόκρισις ὀρθοδόξου τινὸς περὶ τῆς τῶν Κατολικῶν δυναστείας καὶπερὶ τοῦ τίνες οἱ Σχίσται, οἱ Σχισματικοὶ καὶ οἱ Ἐσχισμένοι, καὶ περὶ τῆς βαρβαρικῶς λεγομένης Οὐνίας καὶ Οὐνιτῶν». (Ἐν Χάλλῃ, 1775). Ἀνατυπώθηκε τὸ 1851 στὴν Κέρκυρα καὶ τὸ 1853 στὴνἈθήνα.
.                    Στὸ «Κυριακοδρόμιο» παροτρύνει ὁ Θεοτόκης τὸν κάθε ἀναγνώστη του νὰφροντίζει πρῶτα τὴν ψυχή του: «Μὴ παρερχέσθω ἡμέρα χωρὶς μελέτης τῶν περὶ τῆς μελλούσης ζωῆς, χωρὶς φροντίδος περὶ τῆς ψυχῆς σου, χωρὶς μνήμης τοῦ δημιουργοῦ καὶ πλάστου σου». (Νικηφόρου Θεοτόκη Ἀρχιεπισκόπου Ἀστραχανίου καὶ Σταυρουπόλεως «Κυριακοδρόμιον», ἐκ τοῦτυπογραφείου Α.Ν. Καστριώτου, 6η Ἔκδοση, ἐν Ἀθήναις, 1885, σελ. 111).
.                    Ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης γεννήθηκε στὴν Κέρκυρα τὸ 1736 καὶ εἶχε μέντορα καὶπνευματικό του ἀδελφὸ τὸν ἄλλο μεγάλο δάσκαλο τοῦ Γένους Εὐγένιο Βούλγαρη (1716-1806), ὁὁποῖος παραιτήθηκε ὑπέρ του στὴν Ἀρχιεπισκοπὴ Σλαβινίου καὶ Χερσῶνος. Διδάχθηκε τὰ ἐγκύκλια μαθήματα στὴν Κέρκυρα ἀπὸ τὸν ἱερομόναχο διδάσκαλο Ἱερεμία Καββαδία. Νεότατος πῆγε στὴνἸταλία καὶ σπούδασε στὰ πανεπιστήμια τῆς Μπολόνια καὶ τῆς Παντοβα φιλοσοφία, ἰατρική, φυσικὴκαὶ ἀνώτερα μαθηματικά. Τὸ 1772 ἀρνήθηκε τὴν ἐκλογή του ὡς μητροπολίτη Φιλαδελφείας στὴΒενετία, ἐπειδὴ οἱ ἑνετικὲς ἀρχὲς ἤθελαν νὰ ὑπάγεται στὸν Πάπα καὶ ὄχι στὸ ΟἰκουμενικὸΠατριαρχεῖο.
.                    Γιὰ τὸν χαρακτήρα τοῦ Θεοτόκη ὁ Σάθας γράφει: «Ἡ ἀθόρυβος σπουδὴ καὶμελέτη ὑπῆρξαν πάντοτε εἰς τὸν Θεοτόκη προσφιλέστεραι τῶν πολυκρότων τιμῶν καὶ ἀξιωμάτων.Ὅπως ὡς ἁπλοὺς λόγιος δὲν ἔπαυε μοχθῶν ὑπὲρ τοῦ φωτισμοῦ τοῦ ἔθνους, ἔτσι καὶ ὡς ἀρχιερεὺς δὲν ἔπαυσε ποτὲ ὀρθοτομῶν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Μετὰ παρέλευσιν χρόνου τινὸς παραιτηθεὶς τοῦἀρχιεπισκοπικοῦ θρόνου μετέβη εἰς Μόσχαν, ὅπου ἔζησε μονάζων καὶ συγγράφων μέχρι τοῦ εἰς τὸἔτος 1800 ἐπελθόντος θανάτου αὐτοῦ». (Κων. Σάθα, ὅ.π. «Νεοελληνικὴ Φιλολογία», σελ. 583). ἩΜαρία Τερδήμου στὴν διδακτορική της διατριβὴ τονίζει ὅτι «οἱ πρῶτοι ἐκφραστὲς – μεταφορεῖς τῆς δυτικῆς παιδείας καὶ ἐπιστήμης στοὺς Ἕλληνες ἦσαν ἐν μέρει ὁ Εὐγένιος Βούλγαρης καὶ κυρίως ὁΝικηφόρος Θεοτόκης». (Μαρίας  Ε. Τερδήμου «Τὰ μαθηματικὰ στὴν ἑλληνικὴ σκέψη κατὰ τὴν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας», Ἔκδ. Συλλόγου πρὸς Διάδοσιν Ὠφελίμων Βιβλίων, Ἀθῆναι, 2006, σελ. 41).  Οἱ δύο αὐτοὶ σπουδαῖοι κληρικοὶ καὶ μεγάλοι δάσκαλοι ποιὰ σχέση θὰ μποροῦσαν νὰ εἶχαν μὲτὸν «διαφωτισμὸ» τῶν Ντιντερὸ καὶ Ροβεσπιέρου;…-

, , ,

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: