ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΣ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ τῆς Θεοτόκου

Ἡ εἰκόνα τοῦ Εὐαγγελισμοῦ
τῆς Θεοτόκου

Ἀπὸ τὸ βιβλίο
τοῦ Χρήστου Γκότση
«Ὁ Μυστικὸς κόσμος τῶν βυζαντινῶν εἰκόνων»
ἐκδ. Ἀποστολικῆς Διακονίας

ΠΗΓΗ ἠλ. κειμ. «Η ΑΛΛΗ ΟΨΙΣ»

.                          Τὸ πρόσωπον τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου ἀναφέρεται πολλάκις καὶ ποικιλοτρόπως εἰς τὴν Θείαν Λατρείαν. Οἱ ἱεροὶ ὑμνογράφοι συναγωνίζονται εἰς τὴν εὕρεσιν τῶν καλλιτέρων ποιητικῶν ἐκφράσεων διὰ νὰ τονίσουν τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει ἡ Μητέρα τοῦ Θεοῦ εἰς τὸ Μυστήριον τῆς Ἐνσαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ, τὴν ζωὴν τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὴν καρδίαν τῶν πιστῶν.
.                          Εἰς τὴν τιμητικὴν προσκύνησιν τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου ἔχει ἀφιερώσει ἡ Ἐκκλησία μας ἰδιαιτέρας ἱερᾶς Ἀκολουθίας καὶ πανηγύρεις. Εἶναι γνωστοὶ οἱ Παρακλητικοὶ Κανόνες (Μικρὸς καὶΜέγας), ὁ Ἀκάθιστος Ὕμνος καὶ αἱ λεγόμεναι Θεομητορικαὶ ἑορταί, μὲ τὰς ὁποίας οἱ πιστοὶ ἐκφράζουν τὰ αἰσθήματα ἀγάπης, εὐγνωμοσύνης καὶ ἀφοσιώσεως εἰς τὴν «ἄσπιλον, ἀμόλυντον, ἄφθορον, ἄχραντον, ἁγνὴν Παρθένον, Θεόνυμφον Δέσποιναν».
.                          Τέλος πρὸς τιμὴν τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου ἔχομεν πολλὰς εἰκόνας καὶ πολλοὺς ἱεροὺς ναούς. Φέρουν διάφορα ὀνόματα ἀπὸ τὰς ἰδιότητας, τὰς ὁποίας ἀπέδωκεν ἡ Ἐκκλησία εἰς τὴν Παναγίαν, ὅπως Γοργοεπήκοος, Ἐλεοῦσα, Παμμακάριστος, Ὁδηγήτρια, Παρηγορίτισσα, Παντάνασσα, Περίβλεπτος κ.ἄ.
.                          Τὰ διάφορα γεγονότα τῆς ζωῆς τῆς Θεοτόκου ἀπεικονίζονται ἄριστα εἰς τὰς βυζαντινᾶς μᾶς εἰκόνας. Εἰς αὐτᾶς ἡ στάσις τοῦ σώματός της καὶ τὰ χαρακτηριστικά του προσώπου τῆς ἐκφράζουν τὰ αἰσθήματα τῆς ἁγνῆς καὶ πλούσιας καρδίας της καὶ μᾶς ὑπενθυμίζουν τὴνἁγνότητά της, τὴν πίστιν της καὶ τὴν ταπεινοφροσύνην της, καθὼς καὶ τὸν ρόλον τῆς Παναγίας εἰς τὴν Ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου.
.                          Τὸν ρόλον τῆς Θεοτόκου εἰς τὴν Ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου φέρει ἡ Ἐκκλησία μας εἰς τὴν μνήμην τῶν πιστῶν ἰδιαιτέρως μὲ τὴν ἑορτὴν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ.
.                          Ἡ Ἀκολουθία τῆς ἑορτῆς εἶναι στηριγμένη εἰς τὴν ἀφήγησιν τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ: «᾿Εν δὲ τῷ μηνὶ τῷ ἕκτῳ ἀπεστάλη ὁ ἄγγελος Γαβριὴλ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς πόλιν τῆς Γαλιλαίας, ᾗ ὄνομα Ναζαρέτ, πρὸς παρθένον μεμνηστευμένην ἀνδρί, ᾧ ὄνομα Ἰωσήφ, ἐξ οἴκου Δαυίδ, καὶ τὸ ὄνομα τῆς παρθένου Μαριάμ. Καὶ εἰσελθὼν ὁ ἄγγελος πρὸς αὐτὴν εἶπε· χαῖρε, κεχαριτωμένη· ὁ Κύριος μετὰ σοῦ· εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξί. Ἡ δὲ ἰδοῦσα διεταράχθη ἐπὶ τῷ λόγῳ αὐτοῦ, καὶ διελογίζετο ποταπὸς εἴη ὁ ἀσπασμὸς οὗτος. Καὶ εἶπεν ὁ ἄγγελος αὐτῇ· μὴ φοβοῦ, Μαριάμ· εὗρες γὰρ χάριν παρὰ τῷ Θεῷ. Καὶ ἰδοὺ συλλήψῃ ἐν γαστρὶ καὶ τέξῃ υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν. Οὗτος ἔσται μέγας καὶ υἱὸς ὑψίστου κληθήσεται, καὶ δώσει αὐτῷ Κύριος ὁ Θεὸς τὸν θρόνον Δαυὶδ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, καὶ βασιλεύσει ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰακὼβ εἰς τοὺς αἰῶνας, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος. Εἶπε δὲ Μαριὰμ πρὸς τὸν ἄγγελον· πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω; Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἄγγελος εἶπεν αὐτῇ· Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται υἱὸς Θεοῦ. Καὶ ἰδοὺ Ἐλισάβετ ἡ συγγενής σου καὶ αὐτὴ συνειληφυῖα υἱὸν ἐν γήρει αὐτῆς, καὶ οὗτος μὴν ἕκτος ἐστὶν αὐτῇ τῇ καλουμένῃ στείρᾳ· ὅτι οὐκ ἀδυνατήσει παρὰ τῷ Θεῷ πᾶν ῥῆμα. Εἶπε δὲ Μαριάμ· ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ρῆμά σου. Καὶ ἀπῆλθεν ἀπ᾿ αὐτῆς ὁ ἄγγελος.». (Ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιον τῆς ἑορτῆς, Λουκ. Α´ 26-38).
.                          Τὰ ὅσα ἐξιστόρησεν ἀνωτέρω ὁ ἱερὸς Εὐαγγελιστής, συνοψίζονται εἰς τὸ Ἀπολυτίκιον τῆς ἑορτῆς τοῦ Εὐαγγελισμοῦ: «Σήμερον τῆς σωτηρίας ἡμῶν τὸ κεφάλαιον (= ἡ ἀρχή, ἡ βάσις) καὶτοῦ ἀπ’ αἰῶνος μυστηρίου ἡ φανέρωσις· ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, Υἱὸς τῆς Παρθένου γίνεται καὶ Γαβριὴλ τὴν χάριν εὐαγγελίζεται. Διὸ καὶ ἡμεῖς σὺν αὐτῷ τῇ Θεοτόκῳ βοήσωμεν· Χαῖρε, κεχαριτωμένη· ὁ Κύριος μετὰ σοῦ». Τὸ Ἀπολυτίκιον, καθὼς καὶ οἱ λοιποὶ ὕμνοι τῆς ἑορτῆς, ζωντανεύει τὴν σκηνήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριὴλ ἀναγγέλλει εἰς τὴν Παρθένον Μαρίαν ὅτι μὲ τὴν ἐπισκίασιν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος θὰ γίνη ἡ Μητέρα τοῦ Χριστοῦ.
.                          Ἐκεῖνα, ποὺ ἀφηγεῖται ὁ Εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς καὶ μὲ τὴν ὡραίαν γλῶσσαν τῆς ποιήσεως διαλαλοῦν οἱ ὕμνοι τῆς Ἐκκλησίας, ἡ βυζαντινὴ εἰκὼν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τὸ ἐκφράζει μὲ τὴν στάσιν τῶν προσώπων, τὴν ἔκφρασιν καὶ τὰς χειρονομίας των, καθὼς καὶ μὲ τὰ χρώματα καὶ τὶς λεπτομέρειες τῆς παραστάσεως. Τὰ πρόσωπα τῆς εἰκόνος εἶναι δύο: ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριὴλ καὶ ἡΘεοτόκος.

Περιγραφὴ τῆς εἰκόνος

α) Ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριήλ. Εἶναι ὁ «πρωτοστάτης ἄγγελος», ὁ ἀγγελιαφόρος τοῦ Θεοῦ, ποὺ ἔφερεν εἰς τὴν ἁγνὴν κόρην τῆς Ναζαρὲτ τὸ χαρμόσυνον μήνυμα. Ἡ στάσις τοῦ σώματός του ἐκφράζει τὴν χαράν, ποὺ ἔφερε τὸ ἄγγελμά του. Παρ’ ὅλον ὅτι ὁ Ἀρχάγγελος εὑρίσκεται ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, παρουσιάζεται ἐν κινήσει, ὅπως ἄλλωστε μαρτυρεῖ τὸ ἄνοιγμα τῶν ποδῶν του. Εἰς τὸν Εὐαγγελισμὸν τῆς Μονῆς τοῦ Δαφνίου ἡ στάσις τοῦ ἀγγέλου δίδει κατὰ τρόπον ἀριστουργηματικὸν τὴν ἐντύπωσιν,ὅτι ἡ πτῆσις του δὲν ἔχει τελειώσει καθ’ ὃν χρόνον ὁμιλεῖ πρὸς τὴν Θεοτόκον. Ὁ Γαβριὴλ μὲ τὴν ἀριστεράν του χεῖρα κρατεῖ ράβδον, ποὺ εἶναι τὸ σύμβολον τοῦ ἀγγελιαφόρου καὶ ὄχι κρίνον, ὅπως μᾶς ἔχει συνηθίσει ἡ δυτικὴ ζωγραφική. Ἡ δεξιά του χεὶρ ἐκτείνεται μὲ βιαίαν κίνησιν πρὸς τὴν Θεοτόκον. Βοᾶ πρὸς αὐτήν, κατὰ τὸ γνωστὸν τροπάριον: «Ποῖόν σοι ἐγκώμιον προσαγάγω ἐπάξιον; τί δὲ ὀνομάσω σε; ἀπορῶ καὶ ἐξίσταμαι. Διό, ὡς προσετάγην (=διετάχθην), βοῶ σοι· Χαῖρε, ἡ Κεχαριτωμένη».

β) Ἡ Θεοτόκος. Ἡ Μητέρα τοῦ Θεοῦ εἶναι ἡ «κεχαριτωμένη», ἡ εὐλογημένη μεταξὺ τῶν γυναικῶν. Ἡ βυζαντινὴ εἰκὼν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τὴν παρουσιάζει ἄλλοτε καθημένην εἰς τὸν θρόνον της καὶ ἄλλοτε ὀρθίαν.
.                          Εἰς τὴν περίπτωσιν ποὺ ἡ Θεοτόκος εἰκονίζεται καθήμενη, ἡ εἰκὼν ὑπογραμμίζει τὴν ὑπεροχὴν τῆς ἔναντί του Ἀρχαγγέλου. Εἰς τὴν Ἐκκλησίαν μας ὑμνοῦμεν, ὡς γνωστόν, τὴν Θεοτόκον, ὡς «τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφὶμ» (τῶν ἀγγελικῶν δηλαδὴ ταγμάτων). Εἰς ἄλλας εἰκόνας ἡ Θεοτόκος εἶναι ὄρθια, διὰ νὰ ἀκούσῃ τρόπον τινὰ καλλίτερα τὸ θεῖον μήνυμα.
.                          Εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς Θεοτόκου ἄξια μελέτης εἶναι κυρίως τὰ αἰσθήματά της καὶ αἱ σκέψεις της, ὁ ψυχικός της γενικῶς κόσμος κατὰ τὴν ὥραν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ.
.                          Ἐν πρώτοις ἡ ἐμφάνισις τοῦ Ἀρχαγγέλου καὶ ὁ χαιρετισμός του ἔφεραν εἰς τὴν Θεοτόκον ταραχήν. Τὸ ἀδράκτι, ποὺ κατὰ τὴν παράδοσιν (Πρωτευαγγέλιον τοῦ Ἰακώβου) ἐκράτει εἰς τὴν χείραν της, ἔπεσεν ἀπὸ τὸν φόβον της. Ἐβυθίσθη εἰς σκέψεις. Ἐσκέπτετο τὴν σημασίαν τοῦ ἀγγελικοῦ χαιρετισμοῦ. Τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ Ἀρχαγγέλου ὅτι θὰ γίνη Μητέρα τοῦ Θεοῦ, δέχεται ὄχι μὲ ἀμφιβολίαν καὶ ἀπιστίαν, ἀλλὰ μὲ φρόνησιν: «Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω;». Ἐδῶ ἡ Θεοτόκος διαφέρει ἀπὸ τὴν Εὔαν. Ἐκείνη ἄφησε τὸν ἐγωισμὸν νὰ τὴν παρασύρη καὶ ἐδέχθη ἀνεξετάστως ὅσα ὁ Σατανᾶς τῆς ἐπρότεινεν. Ἡ Θεοτόκος, ἀντιθέτως, στολισμένη μὲ ταπεινοφροσύνην καὶ ὑπακοὴν εἰς τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, ζητεῖ νὰ μάθη μὲ ποῖον τρόπον θὰ πραγματοποιηθοῦν οἱ λόγοι τοῦ ἀγγελιαφόρου τοῦ Θεοῦ. Ὅταν ὅμως ὁ Ἀρχάγγελος τὴν διεβεβαίωσεν, ὅτι ὅλα θὰ ἐγίνοντο μὲ τὴν χάριν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ (τὸ μαρτυροῦν τὸ τμῆμα τοῦ κύκλου καὶ αἱ ἐκπεμπόμεναι ἐξ αὐτοῦ ἀκτίνες εἰς τὸ ἄνω μέρος τῆς εἰκόνος), ἐκείνη ὁλοψύχως καὶ ἀνεπιφυλάκτως συγκατετέθη: «Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου». Εἰς τὸ Δοξαστικὸν τῶν Ἀποστίχων τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς ἑορτῆς ἡ Ἐκκλησία μας δικαίως ψάλλει: «Ἄγγελος λειτουργεῖ τῷ θαύματι· παρθενικὴ γαστὴρ τὸν Υἱὸν ὑποδέχεται·Πνεῦμα Ἅγιον καταπέμπεται· Πατὴρ ἄνωθεν εὐδοκεῖ καὶ τὸ συνάλλαγμα κατὰ κοινὴν πραγματεύεται βούλησιν». Ὅλα ἔγιναν δηλαδὴ μὲ τὴν «κοινὴν βούλησιν», τὴν συμφωνίαν μεταξὺ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Παρθένου, Πλάστου καὶ πλάσματος, διότι «ἡ σάρκωσις τοῦ Λόγου ἦτο ἔργον ὄχι μόνον τοῦ Πατρὸς καὶ τῆς Δυνάμεώς Του καὶ τοῦ Πνεύματος… ἀλλὰ καὶ τῆς θελήσεως καὶ τῆς πίστεως τῆς Παρθένου» (Ἅγ. Νικόλαος Καβάσιλας, βυζαντινὸς ἐκκλησιαστικὸς συγγραφεύς).
.                          Ἡ ἀμηχανία καὶ ἡ φρόνησις τῆς Θεοτόκου, ποὺ μὲ ὑπέροχους διάλογους παρουσιάζουν τὰ τροπάρια τῆς ἑορτῆς τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, ἐκφράζονται εἰς τὴν εἰκόνα μὲ τὴνἀνοικτὴν παλάμην τῆς δεξιᾶς χειρὸς τῆς Θεοτόκου. Εἶναι ὡς νὰ λέγη: «Γάμου ὑπάρχω ἀμύητος, πῶς οὖν παῖδα τέξομαι;» (β’ Στιχηρὸν τοῦ Ἑσπερινοῦ).
.                          Ἄλλαι εἰκόνες τοῦ Εὐαγγελισμοῦ μᾶς τονίζουν τὴν συγκατάθεσιν τῆς Θεοτόκου εἰς τοὺς λόγους τοῦ Ἀρχαγγέλου. Ἡ Μητέρα τοῦ Θεοῦ εἰκονίζεται μὲ κεκλιμένην τὴν κεφαλήν, ἔχουσα τὴν παλάμην τῆς δεξιᾶς χειρὸς ἐπὶ τοῦ στήθους της. Μᾶς ὑπενθυμίζει, τὸ «ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου…». Εἰς τὴν εἰκόνα μας ὁ ἁγιογράφος συνδυάζει εἰς τὴν στάσιν τῆς Θεοτόκου τὴν ἀμηχανίαν μὲ τὴν συγκατάθεσιν. Παρουσιάζει τὴν Θεοτόκον μὲ τὴν κεφαλὴν κεκλιμένην καὶ τὴν παλάμην ἀνοικτὴν εἰς σχῆμα παρακλητικόν.
.                          Ὁ πιστός, καθὼς ἐνατενίζει καὶ μελετᾶ καὶ προσκυνεῖ τὴν εἰκόνα τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, γεμάτος ἀπὸ χαρὰν καὶ εὐγνωμοσύνην πρέπει νὰ λέγῃ πρὸς αὐτήν: «Ἄξιόν ἐστιν, ὡς ἀληθῶς, μακαρίζειν σε τὴν Θεοτόκον, τὴν ἀειμακάριστον καὶ παναμώμητον καὶ μητέρα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν».

 

 

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: