EYΑΓΓΕΛΙΣΤΑΡΙΟ 1000 ΕΤΩΝ (τὸ παλαιότερο μὲ ἑλληνικὴ γραφὴ ) ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ (μετὰ ἀπὸ 103 χρόνια)

Tὸ «νομα το Ρόδου»,
να Εαγγελιστάριο 1000 χρόνων πιστρέφει στ
Μακεδονία

Ἰσμήνη Χαραλαμποπούλου
Παναγιώτης Σαββίδης
ΠΗΓΗ: protothema.gr

.                       Τὸ ἀρχαιότερο μὲ ἑλληνικὴ γραφὴ χειρόγραφο ἡλικίας 10 αἰώνων βρίσκει ξανὰ τὴ θέση του στὴν Ἱερὰ Μονὴ Παναγίας Εἰκοσιφοινίσσης στὸ Παγγαῖο – Εἶναι ἀνεκτίμητης ἀξίας καὶ εἶχε κλαπεῖ ἀπὸ Βούλγαρους κομιτατζῆδες πρὶν ἀπὸ 103 χρόνια –  Ὁ ἐπαναπατρισμὸς καὶ ὁ ρόλος ποὺ ἔπαιξε ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης Βαρθολομαῖος
.                   Μιὰ περιπέτεια σχεδὸν 10 αἰώνων θὰ ὁλοκληρωθεῖ τὴν ἡμέρα ποὺ τὸ ἀνεκτίμητης ἀξίας χειρόγραφο Εὐαγγελιστάριο, ἴσως τὸ παλαιότερο μὲ ἑλληνικὴ γραφὴ ποὺ σώζεται ἕως σήμερα, θὰ ἐπιστραφεῖ ἐκεῖ ὅπου ἀνήκει: στὴν Ἱερὰ Μονὴ Παναγίας Εἰκοσιφοινίσσης, στὸ ὅρος Παγγαῖο, στὸ κέντρο τοῦ νοητοῦ τριγώνου ἀνάμεσα στὶς Σέρρες, στὴ Δράμα καὶ τὴν Καβάλα.
.                   Πρόκειται γιὰ ἕνα βιβλίο διαστάσεων 18,1χ14 ἐκ. τὸ ὁποῖο φτιάχτηκε ἐξ ὁλοκλήρου στὸ χέρι, αἰῶνες πρὶν ἀπὸ τὴν ἀνακάλυψη τῆς τυπογραφίας. Πιθανότατα δημιουργήθηκε στὴν Ἰταλία, πρὶν ἀπὸ περίπου 950 χρόνια, ὅταν κάποιος ἀνώνυμος μοναχὸς ἀντέγραψε μὲ τὸ χέρι, κυριολεκτικὰ γράμμα-γράμμα, πάνω στὴν περγαμηνή, σὲ δίστηλη διάταξη σελίδων καὶ μὲ 27 γραμμὲς ἀνὰ στήλη, σὲ καλλιγραφικὴ μικρογραφία τὰ ἱερὰ κείμενα τῶν χριστιανικῶν εὐαγγελίων. Κατόπιν ὅμως ἄρχισε τὸ μεγάλο ταξίδι, μὲ βία καὶ θανάσιμο κίνδυνο, ἁρπαγὲς καὶ κακουχίες, μὲ ἐπεισόδια τὰ ὁποῖα δικαιολογοῦν τὸν μυθιστορηματικὸ τίτλο «Τὸ Ὄνομα τοῦ Μακεδονικοῦ Ρόδου», ὁ ὁποῖος ἔχει ἀποδοθεῖ στὴ συγκλονιστικὴ ἱστορία του. Ἀλλὰ αὐτὸ ἰσχύει μόνο ἐν μέρει, καθὼς τὸ Εὐαγγελιστάριο τῆς Εἰκοσιφοινίσσης ξεπερνᾶ ἀκόμη καὶ τὸν μύθο, παραμένοντας ἕνα μικρό, εὔθραυστο καὶ ταυτόχρονα ἀνίκητο μνημεῖο ἀντοχῆς καὶ ἐπιβίωσης.
.                   Ὅσο γιὰ τὶς ὁμοιότητες τῆς περίπτωσής του μὲ τὸ διάσημο ἔργο τοῦ Οὐμπέρτο Ἐκο, στὴν πραγματικότητα εἶναι ἐλάχιστες. Ἡ μοίρα του σχεδὸν χιλιόχρονου Εὐαγγελισταρίου παραπέμπει μᾶλλον σὲ ἀδίστακτους ἀρχαιοκάπηλους, σὲ ἱερόσυλους καὶ σὲ λεηλασίες τύπου Ἔλγιν. Περίπου ὅπως ἐκεῖνος κατακρεούργησε τὴν Ἀκρόπολη τῶν Ἀθηνῶν, ἕναν αἰώνα ἀργότερα, τὸ 1917, ἕνας ἐπίδοξος μιμητὴς τοῦ Ἐλγιν, ὁ Βλαδίμηρος Σίς, καταλήστευσε ἑλληνικὰ μοναστήρια τῆς Μακεδονίας. Καὶ τὸ ἔκανε αὐτὸ μὲ τὴν κάλυψη τῶν Βουλγάρων κομιτατζήδων, οἱ ὁποῖοι ἔκαναν τὴ βρώμικη δουλειὰ τῶν σφαγῶν καὶ τῆς καταστροφῆς, ἀλλὰ καὶ βάσει ἑνὸς σχεδίου, λεπτομερῶς μελετημένου ἐκ τῶν προτέρων.
.                   Ὅπως ἔγραψε στὸ ἡμερολόγιό του ὁ τότε ἡγούμενος τῆς Μονῆς Εἰκοσιφοινίσσης: «Μαρτίου 27, 1917, Μεγάλη Ἑβδομάς, τῶν Παθῶν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν μοναχῶν. Τὴν Μεγάλη Δευτέραν καὶ ὥραν 2 μ.μ. ὁ Βούλγαρος ὁπλαρχηγὸς Πανίτσας μὲ ὅλα τὰ γνωστὰ παλληκάρια του καὶ ὁ Βλαδίμηρος Σίς, Αὐστριακὸς (σ.σ.: ἦταν Τσέχος στὴν πραγματικότητα), Βούλγαρος ὑπήκοος ἀρχαιολόγος, καθηγητὴς τοῦ ἐν Σόφιᾳ Πανεπιστημίου (τουλάχιστον ὁ ἴδιος ἔδωκεν τοιαύτας συστάσεις ὅτε εἰργάσθη εἰς τὴν βιβλιοθήκην τῆς Μονῆς) καὶ τυμβωρύχος τῶν ἀρχαίων μνημείων ἐν Φιλίπποις, ἦλθον εἰς τὴν Μονήν».
.                   Ὁ Σὶς ἦταν μία μυστηριώδης φιγούρα ποὺ περιφερόταν μεταξὺ Βουλγαρίας καὶ Θράκης. Κάλλιστα θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι κατάσκοπος ἢ διπλὸς πράκτορας. Τὸ 1917 ἦταν μόλις 23 ἐτῶν, εἶχε ὅμως ἤδη κατορθώσει νὰ θεωρεῖται διακεκριμένος σλαβόφιλος καὶ βουλγαρόφιλος, ἀλλὰ καὶ σπουδαῖος πολεμικὸς ἀνταποκριτής, μὲ προνομιακὴ πρόσβαση στὴν πρώτη γραμμὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν. Κάλυπτε τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ δημοσιογράφου γιὰ τὴν τσεχικὴ ἐφημερίδα «Narodni Listy». Ἡ ἕδρα του ἦταν στὴ Βουλγαρία, ἀλλὰ κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ 1916 εἶχε περιηγηθεῖ τὰ ἑλληνικὰ μοναστήρια τῆς Μακεδονίας καὶ εἶχε καταγράψει ἀναλυτικὰ τοὺς ἱστορικοὺς θησαυροὺς ποὺ ἐντόπισε σὲ κάθε μονή.
.                   Ἡ στιγμὴ ποὺ περίμενε ὁ Σὶς ἦρθε τὴ Μεγάλη Δευτέρα τοῦ 1917, ὅταν ἡ περίπου 60μελής συμμορία τοῦ διαβόητου Τοντὸρ Πανίτσα ἔκανε ἐπιδρομὴ στὴ Μονὴ Εἰκοσιφοινίσσης (ἢ Κοσινίτσης). Οἱ κομιτατζῆδες, φορώντας στολὲς Τούρκων στρατιωτῶν, τρομοκράτησαν τοὺς μοναχοὺς καὶ βασάνισαν τοὺς δύο γηραιότερους ἐξ αὐτῶν, προκειμένου νὰ ἀποσπάσουν ἀκριβεῖς πληροφορίες γιὰ τὰ κειμήλια. Ἀπέσπασαν εὔκολα 431 χειρόγραφα καὶ 470 πολύτιμα ἀντικείμενα, μαζὶ μὲ 3.000 δραχμές. Μάλιστα, ἡ λεία ἦταν τόσο μεγάλη καὶ ὀγκώδης, ὥστε χρειάστηκαν 24 μουλάρια γιὰ νὰ τὴ μεταφέρουν, ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη τοῦ Βλαδίμηρου Σίς, ὁ ὁποῖος γνώριζε καλὰ ὅτι κάποια χειρόγραφα εἶχαν πολὺ μεγαλύτερη ἀξία ἀπὸ τὰ ἱερατικὰ κοσμήματα.

Ἡ μεγάλη περιπλάνηση

.                   Ἐπιστρέφοντας στὴ Βουλγαρία, ὁ Σὶς ἐμπλούτισε τὸν κατάλογο τῶν χειρογράφων, ἐνῶ φρόντισε νὰ μαρκάρει τὸ καθένα ἀπὸ αὐτά, ἀναλόγως τῆς μονῆς ἀπὸ τὴν ὁποία τὸ εἶχε ἀποσπάσει. Ἔτσι, τὸ Εὐαγγελιστάριο τῆς Εἰκοσιφοινίσσης φέρει τὰ ἀρχικὰ «Μ.Κ.», δηλαδὴ Manastir Kosinitsa.
.                   Μετὰ τὸ τέλος τοῦ Α´ Παγκοσμίου Πολέμου, ὁ Σὶς μαζὶ μὲ τὴ σύζυγό του ἄρχισαν νὰ πωλοῦν κάποια ἀπὸ τὰ κειμήλια, ἐνῶ ἡ βουλγαρικὴ κυβέρνηση, κατόπιν ἔντονων πιέσεων ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἀλλὰ καὶ τὴ διεθνῆ κοινότητα, δέχτηκε νὰ ἐπιστρέψει ὁρισμένα ἀντικείμενα. Παρ’ ὅλα αὐτά, πάνω ἀπὸ 300 χειρόγραφα παρέμειναν στὴ συλλογὴ τοῦ Κέντρου Σλαβο-Βυζαντινῶν Σπουδῶν «Ἰβὰν Ντούιτσεφ» στὴ Σόφια. Σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὸ Εὐαγγελιστάριο, ὅμως, τὰ ἴχνη του χάνονται γιὰ ἕνα διάστημα, χωρὶς κανεὶς νὰ γνωρίζει ἐὰν εἶχε πουληθεῖ ἀπὸ τὸν Βλαδίμηρο Σὶς ἢ εἶχε κατακρατηθεῖ, κατὰ παράβαση τῶν διεθνῶν συμβάσεων, στὴ Βουλγαρία.
.                   Ὡστόσο, τὸ 1920 ἕνας Γερμανὸς παλαιοβιβλιοπώλης ἐμφανίζεται νὰ πουλᾶ τὸ βιβλίο σὲ ἕναν Γερμανοεβραῖο, ὁ ὁποῖος ὅμως πολὺ σύντομα πεθαίνει. Ἡ χήρα του ἐκποιεῖ τὴν περιουσία καὶ τὸ Εὐαγγελιστάριο καταλήγει σὲ ἰνστιτοῦτο λουθηρανικῶν μελετῶν στὸ Σικάγο. Καὶ ἀπὸ ἐκεῖ, στὴ βιβλιοθήκη τοῦ φημισμένου Πανεπιστημίου Πρίνστον. Ἀκολουθοῦν δεκαετίες ἀφάνειας, ἕως ὅτου τὸ 1958 τὸ βιβλίο τίθεται ξανὰ πρὸς πώληση ἀπὸ τὸν μεγαλύτερο ἔμπορο παλαιῶν βιβλίων στὸν κόσμο, τὸν Χὰνς Πέτερ Κράους. Καὶ πάλι, ὅμως, τὸ Εὐαγγελιστάριο θὰ ἐξαφανιστεῖ, αὐτὴ τὴ φορὰ μέχρι τὸ 2011, ὅταν τὸ ἀπέκτησε ἡ Συλλογὴ Γκρὶν τῆς Ὀκλαχόμα ἀντὶ 252.000 εὐρώ, σὲ δημοπρασία τοῦ οἴκου Christie’s.
.                   Ἕναν χρόνο ἀργότερα θὰ ἐκτεθεῖ στὸ Βατικανό, στὸ πλαίσιο τῆς εἰδικῆς ἔκθεσης «Verbum Domini», ἐνῶ τὸ 2014 φαίνεται ὅτι ὁ νομαδικὸς βίος τοῦ κειμηλίου θὰ τερματιζόταν ὁριστικὰ καθὼς ἔγινε ἀντικείμενο δωρεᾶς στὸ ἀμερικανικὸ Μουσεῖο τῆς Βίβλου.
.                   Παρ’ ὅλα αὐτά, ὕστερα ἀπὸ 5 χρόνια, οἱ ὑπεύθυνοι τοῦ μουσείου συνειδητοποίησαν ὅτι τὸ Εὐαγγελιστάριο ἦταν κλοπιμαῖο. Ξεκίνησαν ἀμέσως τὶς διαδικασίες ἐπιστροφῆς στοὺς νόμιμους κατόχους του, προσεγγίζοντας κατ’ ἀρχὰς τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο τῆς Κωνσταντινούπολης.
.                   Τὸν Ἰανουάριο τοῦ 2020, ὁ ἐπικεφαλῆς ἐπιμελητὴς τοῦ Μουσείου τῆς Βίβλου, δρ Τζέφρι Κλόχα, ἦρθε σὲ ἐπαφὴ μὲ τὸν Ἀρχιμανδρίτη Ἀγαθάγγελο Σίσκο, ἀρχειοφύλακα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, καὶ ταυτόχρονα μὲ τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Ἀμερικῆς Ἐλπιδοφόρο. O Κλόχα ταξίδεψε στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ στὶς 31 Ἰανουαρίου εἶχε συνάντηση μὲ τὸν Πατριάρχη. Σὲ πρώτη φάση συμφωνήθηκε ἡ διοργάνωση μίας εἰδικῆς τελετῆς στὸ Μουσεῖο τῆς Βίβλου, ὅπου, παρουσίᾳ τοῦ κ. Βαρθολομαίου, τὸ Εὐαγγελιστάριο θὰ ξεκινοῦσε τὸ δρομολόγιο τῆς ἐπιστροφῆς στὴν Ἑλλάδα. Ὅμως, τὸ ξέσπασμα τῆς πανδημίας ματαίωσε τὰ σχέδια τοῦ Μουσείου τῆς Βίβλου, τὸ ὁποῖο καὶ ἀνέβαλε τὴν τελετὴ ἀπόδοσης γιὰ τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 2021. Ἕως τότε τὸ πολύτιμο χειρόγραφο θὰ βρίσκεται ἀσφαλῶς φυλασσόμενο -ἂν καὶ προσωρινά, γιὰ μία ἀκόμη φορὰ στὸν μακραίωνο βίο του- στὸ Μουσεῖο τῆς Βίβλου τῆς Οὐάσινγκτον.
.                   Ὁ δρ Κλόχα μετὰ τὴ συνάντησή του μὲ τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη εἶχε δηλώσει: «Ἡ ἀποκάλυψη τῆς ἱστορίας αὐτοῦ τοῦ χειρογράφου δὲν ἦταν εὔκολη. Ἀπαιτήθηκε ἐνδελεχὴς ἔρευνα ἀπὸ τὸν εἰδικὸ στὰ μεσαιωνικὰ χειρόγραφα ἐπιμελητή μας Μπράιαν Χίλαντ, ὁ ὁποῖος προσπάθησε νὰ διαλευκάνει τὸ ταραγμένο τοῦ παρελθόν, νὰ τὸ ταυτοποιήσει καὶ νὰ προσδιορίσει τὸ ποῦ βρισκόταν πρὶν ἀπὸ τὸ 1958».
.                   Ἐπιπροσθέτως, ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης, μὲ ἐπιστολή του πρὸς τὸν δρα Κλόχα, στὶς 31 Αὐγούστου, ἐξέφρασε τὶς εὐχαριστίες του γιὰ τὶς ἐνέργειες τοῦ μουσείου, ἀναφέροντας ὅτι «ὁ ἐπαναπατρισμὸς τοῦ Εὐαγγελισταρίου συνιστᾶ πράξη ἀποκατάστασης τῆς νόμιμης πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς τῆς Πατριαρχικῆς καὶ Σταυροπηγιακῆς Μονῆς Παναγίας Εἰκοσιφοινίσσης. Πρόκειται περὶ μίας πραγματικῆς εὐλογίας γιὰ τὴ μοναστικὴ ἀδελφότητα καὶ τὸν χριστιανικὸ κόσμο τὸ νὰ βλέπει κανεὶς τοὺς θρησκευτικοὺς θησαυροὺς οἱ ὁποῖοι ἀφαιρέθηκαν ἀπὸ τὸ μοναστήρι νὰ ἐπιστρέφουν ἐπισήμως στὸν φυσικό τους χῶρο καὶ νὰ χρησιμοποιοῦνται γιὰ τὴν πνευματικὴ οἰκοδομὴ τῶν πιστῶν, ὅπως ἐπίσης ἀπὸ τοὺς μελετητὲς τῆς ἱστορίας καὶ τῆς τέχνης».

Προπομπὸς γιὰ τὰ Ἐλγίνεια

.                   Ἡ ἐπιστροφὴ τοῦ Εὐαγγελισταρίου στὴν Παναγία Εἰκοσιφοινίσσης θεωρεῖται, κατὰ κάποιον τρόπο, ἕνα λιθαράκι γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ καὶ ἄλλων κειμηλίων. Ἀκόμα καὶ τῶν Ἐλγινείων.
.                   Ὁ Μητροπολίτης Δράμας Παῦλος ἀποκαλύπτει στὸ «ΘΕΜΑ»: «Τὸ Εὐαγγέλιο τοῦ 11ου αἰώνα εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ 900 πολύτιμα κειμήλια ποὺ ἐκλάπησαν ἀπὸ τὰ βουλγαρικὰ στρατεύματα κατοχῆς. Πρόκειται γιὰ εὐαγγέλια, πολύτιμα χειρόγραφα, εἰκόνες ποὺ ἡ Μητρόπολη Δράμας συμπεριέλαβε σὲ τόμο καὶ δίνει ἀγώνα γιὰ τὸν ἐπαναπατρισμό τους. Θὰ παλέψουμε ἕως ὅτου ὅλα τὰ κειμήλια ἐπιστραφοῦν στὴν Ἑλλάδα. Τὴν ἐπιστροφὴ τοῦ Εὐαγγελίου Εἰκοσιφοινίσσης τὴν ὀφείλουμε στὴν ἐπιμονὴ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ὁ ὁποῖος ἔχει δώσει πολλὲς καὶ ἐπίπονες μάχες».
.                   Εὐκαιρίας δοθείσης, ὁ Μητροπολίτης Δράμας ἀφήνει αἰχμὲς γιὰ τὴ στάση τῆς Πολιτείας, διαχρονικά, ἐπισημαίνοντας χαρακτηριστικὰ ὅτι «ἀποτελεῖ μεγάλη ἀπογοήτευση τὸ γεγονὸς ὅτι ἀφήσαμε νὰ χαθοῦν πολὺς χρόνος καὶ σημαντικὲς εὐκαιρίες». Κατὰ τὴν ἄποψή του, ἡ πιὸ σημαντικὴ ἀπὸ τὶς χαμένες εὐκαιρίες γιὰ νὰ ἀπαιτηθεῖ ὁ ἐπαναπατρισμὸς κλεμμένων κειμηλίων ἦταν ἡ ἀμέλεια τῆς Ἑλλάδας νὰ θέσει ὡς διμερὲς τὸ ζήτημα ἀπὸ τὸ 2007, ὅταν ἡ Βουλγαρία ἔγινε μέλος τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἕνωσης.

 

 

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: