Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ «ΚΑΤ’ ΕΙΚΟΝΑ»-1

Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ «ΚΑΤ’ ΕΙΚΟΝΑ»
(Δοκίμιον ὀρθοδόξου ἀνθρωπολογίας)

Μέρος Α´

ΥΠΟ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΝΕΛΛΑ (†)

περιοδ. «Κληρονομία»,
τόμος 2, τεῦχος Β´ ,
Θεσσαλονίκη, Ἰούλιος 1970,
σελ. 293-320

ἠλ. στοιχειοθ. «Χριστιαν. Βιβλιογραφία»

.           Τὸ θέμα τῆς «εἰκόνος» ἔχει μακρὰν ἱστορίαν. Ἀποτελεῖ βασικὸν ὅρον εἰς τὴν ἑλληνικὴν φιλοσοφίαν, τόσον εἰς τὸν Πλάτωνα, ὅσον καὶ εἰς τοὺς Στωϊκοὺς καὶ ἀργότερον εἰς τοὺς Νεοπλατωνικούς. Παραλλήλως ἀποτελεῖ τὸν κεντρικὸν ἄξονα τῆς παλαιοδιαθηκικῆς ἀνθρωπολογίας εἰς τὴν Γένεσιν καὶ τὴν Σοφίαν, ἐνῷ εἰς τὸ μεταίχμιον τῶν δύο τούτων παραδόσεων ὁ Φίλων χρησιμοποιεῖ τὸν ὅρον, προσδίδων εἰς αὐτὸν ἴδιον περιεχόμενον. Εἰς τὸν Παῦλον, ἐξ ἄλλου, εἶναι γνωστὸν ὅτι ὁ ὅρος «εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου» ἔχει περιεχόμενον παραπλήσιον, ἂν μὴ ταυτόσημον πρὸς τὸν ἰωάννειον χριστολογικὸν ὅρον «Λόγος τοῦ Θεοῦ», ἐνῷ ἐν συνεχείᾳ, εἰς τὴν πατερικὴν γραμματείαν, τὸ θέμα τῆς «εἰκόνος» χρησιμεύει ὡς ἄξων, περὶ τὸν ὁποῖον συγκροτεῖται τόσον ἡ ὀρθόδοξος κοσμολογία, ὅσον καὶ ἡ ὀρθόδοξος ἀνθρωπολογία καὶ αὐτὴ ἡ θεολογία. Ἐκ τοῦ τεραστίου αὐτοῦ δογματικοῦ πλούτου ἡ παροῦσα μελέτη θὰ περιορισθῇ νὰ ἐξετάσῃ τὴν ἀνθρωπολογικὴν μόνον πλευρά, νὰ δείξῃ πῶς τὸ «κατ’ εἰκόνα» ἠμπορεῖ νὰ ἀποτελέσῃ τὸ θεμέλιον μιᾶς ὀρθοδόξου ἀνθρωπολογίας.
.               Ὁμιλῶν διὰ τὸν ἄνθρωπον ὁ ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης, λέγει ὅτι, ἐφ’ ὅσον ὁ Θεὸς εἶναι ἀκατάληπτος, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ καὶ ἡ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ εἰκών Του νὰ εἶναι ἀκατάληπτος. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον εἰς τοὺς πατέρας τῆς Ἐκκλησίας, εἰς τοὺς ὁποίους τοποθετεῖται ἀπὸ πλευρᾶς μεθόδου ἡ παροῦσα ἔρευνα, δὲν δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν μίαν τελικὴν διατύπωσιν ἢ ἕνα σαφῆ ὁρισμὸν τῆς «εἰκόνος». Εἶναι πάντως χαρακτηριστικὸν τὸ γεγονὸς ὅτι, εἰς τὰς ἀλλεπαλλήλους προσπαθείας των νὰ εὕρουν μίαν ἱκανοποιητικὴν κατανόησιν τοῦ προβλήματος τοῦ ἀνθρώπου, οἱ πατέρες χρησιμοποιοῦν πάντοτε ὡς κεντρικὸν μοχλὸν ἐρεύνης τὸ «κατ’ εἰκόνα».
.           Ὁ ὅρος πλουτίζεται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον μὲ τὰ πλέον ποικίλα περιεχόμενα, ἀναλόγως πρὸς τὰ προβλήματα τὰ ὁποῖα εἶναι ἑκάστοτε ἀνάγκη νὰ ἀντιμετωπισθοῦν. Ἄλλοτε π.χ. τὸ «κατ’ εἰκόνα» ἀποδίδεται εἰς τὸ αὐτεξούσιον τοῦ ἀνθρώπου ἢ εἰς τὸ λογικὸν ἢ τὸ κυριαρχικόν, ἄλλοτε εἰς τὴν ψυχὴν μαζὶ μὲ τὸ σῶμα, ἄλλοτε εἰς τὸ ἀνώτερον μέρος τῆς ψυχῆς, τὸν νοῦν, ἄλλοτε εἰς τὴν διάκρισιν φύσεως καὶ προσώπου κ.λπ.
.             Θὰ ἦτο ἐνδιαφέρον νὰ συλλέξῃ κανεὶς ὅλας αὐτὰς τὰς ἐννοίας καὶ νὰ τὰς ἀναλύσῃ. Μία τοιαύτη ὅμως φαινομενολογικὴ ἔρευνα, εἰς τὰ πλαίσια ἑνὸς ἄρθρου, ἐνέχει τὸν κίνδυνον νὰ κρατήσῃ τὸν ἐρευνητὴν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν. Διότι ἡ ἔλλειψις σαφῶν καὶ τελικῶν διατυπώσεων εἰς τοὺς πατέρας δὲν σημαίνει πράγματι καὶ ἔλλειψιν σαφοῦς κατευθύνσεως.
.             Ἡ πατερικὴ αὐτὴ κατεύθυνσις, κοινὴ εἰς τὰς πλέον ποικίλας ἐφαρμογὰς τοῦ ὅρου, εἶναι ἀκριβῶς ἐκείνη, ἡ ὁποία δύναται νὰ φωτίσῃ ἐκ τῶν ἔνδον τὸν ὅρον καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον: 1) νὰ ἀποκαλύψῃ τὴν δομὴν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν προορισμὸν καὶ τὴν προέλευσίν του, φωτίζουσα ὅσον εἶναι δυνατὸν αὐτὴν ταύτην τὴν οὐσίαν του, καὶ 2) νὰ δώσῃ εἰς τὴν σύγχρονον θεολογίαν τὴν δυνατότητα, ἀφοῦ κατανοήσῃ καὶ κρίνῃ, νὰ ἀντιμετωπίσῃ δημιουργικῶς τὰ δύο μεγάλα ἀνθρωπολογικὰ ρεύματα καὶ προβλήματα τῆς ἐποχῆς μας, τὸν ἀνθρωπισμὸν καὶ τὴν ἐκκοσμίκευσιν.
.             Ἡ διερεύνησις αὐτῶν τῶν δύο θέσεων θὰ ἀποτελέσῃ τὰ δύο μέρη τῆς μελέτης μας.

Α΄. Η ΧΡΙΣΤΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ
Ὁ ἄνθρωπος εἰκὼν τοῦ Χριστοῦ· εἰκὼν Εἰκόνος

.             Κέντρον καὶ ἀφετηρία εἰς τὴν θεολογίαν τῆς «εἰκόνος» εἶναι διὰ τοὺς πατέρας ὁ Παῦλος. Ἀποτελεῖ δὲ δεδομένον ἑρμηνευτικὸν ὅτι «εἰκὼν τοῦ Θεοῦ» εἶναι διὰ τὸν Παῦλον ὁ Χριστός. Ἡ σχετικὴ διδασκαλία συνοψίζεται εἰς τὸ α΄ κεφάλαιον τῆς Πρὸς Κολοσσαεῖς ἐπιστολῆς, εἶναι δὲ χαρακτηριστικὸν ὅτι ἐκφράζεται ὄχι ὡς προσωπικὴ σκέψις τοῦ Παύλου, ἀλλ’ ὡς λειτουργικὸς ὕμνος τῆς πρωτοχριστιανικῆς κοινότητος: «Ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου, πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ὅτι ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστιν πρὸ πάντων καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκεν, καὶ αὐτός ἐστιν ἡ κεφαλὴ τοῦ σώματος, τῆς ἐκκλησίας» (α´ 1-15).
.           Τὸ σημαντικὸν εἰς τὸ κείμενον τοῦτο εἶναι ὅτι ἀποτελεῖ διδασκαλίαν ὄχι τριαδολογικήν, ἀλλὰ σαφῶς κοσμολογικὴν καὶ ἀνθρωπολογικήν. Ὑπογραμμίζεται δηλαδὴ εἰς αὐτὸ ὄχι τόσον ἡ σχέσις τοῦ Λόγου πρὸς τὸν Πατέρα –σχέσις πάντως ἡ ὁποία προϋποτίθεται καὶ τὴν ὁποίαν ἀναπτύσσει ὁ Παῦλος ἐκτενῶς ἀλλοῦ–, ὅσον ἡ σημασία τοῦ Χριστοῦ διὰ τὸν ἄνθρωπον. Τὸ σημεῖον δὲ τοῦτο ἐνέχει μεγάλην σπουδαιότητα, διότι καθιστᾷ φανερὰν τὴν ἀνθρωπολογικὴν διάστασιν τῆς παυλείου χριστολογίας. Ἡ χριστολογικὴ αὐτὴ διάστασις τοῦ ὅρου «εἰκὼν» φανερώνεται ἐξ ἄλλου εἰς τὴν θεμελιώδη γραμμὴν τοῦ Παύλου ὅτι ὁ ἄνθρωπος διὰ νὰ ὁλοκληρωθῇ πρέπει νὰ φορέσῃ «τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου» ἀνθρώπου, τοῦ Χριστοῦ (Α´ Κορ. ιε´ 49), νὰ φθάσῃ «εἰς μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χριστοῦ»· καὶ αὐτὸ «ἵνα μηκέτι ᾖ νήπιος» (Ἐφ. δ´ 13-14). Ἡ ἐνηλικίωσις τοῦ ἀνθρώπου συμπίπτει εἰς τὸν Παῦλον μὲ τὴν χριστοποίησιν.
.         Ἡ σύγχρονος ἑρμηνευτικὴ θὰ κρίνῃ ἴσως ὡς αὐθαίρετον αὐτὴν τὴν προέκτασιν. Ἐὰν ὅμως θεωρήσωμεν τὸν Παῦλον διὰ τῶν πατέρων, δηλαδὴ διὰ τῆς Ἐκκλησίας, θὰ κατανοήσωμεν ὄχι μόνον τὴν νομιμότητα, ἀλλὰ καὶ τὴν βαθυτάτην σημασίαν τῆς ἑρμηνείας αὐτῆς.
.           Οἱ πατέρες προεκτείνουν πράγματι τὴν ἀνωτέρω γραμμὴν τοῦ Παύλου καὶ πρὸ Χριστοῦ καὶ συνδέουν τὸ παύλειον θέμα «Χριστὸς εἰκὼν τοῦ Θεοῦ» μὲ τὸ θέμα τῆς Γενέσεως «ἄνθρωπος κατ’ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ». Ἤδη εἰς τοὺς Εἰρηναῖον, Κλήμεντα, Ὠριγένην, Ἀθανάσιον, Γρηγόριον Νύσσης, κ.ἄ. –διὰ νὰ περιορισθῶμεν μόνον εἰς ἐκείνους περὶ τῶν ὁποίων ἔχομεν εἰδικὰς μονογραφίας–, εἶναι σαφὴς ἡ διάκρισις ὅτι ὁ Χριστὸς ἀποτελεῖ τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ ἄνθρωπος τὴν εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, ὅτι δηλαδὴ ὁ ἄνθρωπος εἶναι εἰκὼν Εἰκόνος.
.           Ἡ πατερικὴ αὐτὴ θεώρησις, ἂν καὶ τὰς περισσοτέρας φορὰς παραμένει ὑπὸ λανθάνουσαν μορφήν, εἶναι μόνιμος καὶ σαφής, ἔχει δὲ κεφαλαιώδη σημασίαν, διότι ἠμπορεῖ νὰ βοηθήσῃ εἰς τὸ νὰ προσδιορισθοῦν τρία βασικὰ ἀνθρωπολογικὰ σημεῖα: ἡ δομή, ὁ προορισμὸς καὶ ἡ καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ: Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ «ΚΑΤ’ ΕΙΚΟΝΑ»-2 («θεὸς κεκελευσμένος»)

 

 

 

, ,

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: