ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ. Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΠΗΓΗ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ (Γ. Ν. Παπαθανασόπουλος)

στορικς περιπέτειες το λληνισμο
Ἡ Μικρασιατικὴ Καταστροφὴ πηγὴ Παιδείας στὴν ἐποχή μας*

Τοῦ   Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

* Ὁμιλία στὸ Πνευματικὸ Κέντρο τῆς Μητροπόλεως Κερκύρας, τὴν 28η Μαρτίου 2016

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

.           2500 χρόνια οἱ περιπέτειες τοῦ Ἑλληνισμοῦ δὲν ἔχουν τέλος. Γνωρίσαμε τρεῖς μείζονες περιόδους ποὺ ἤμασταν ὑποταγμένοι σὲ αὐταρχικοὺς κυρίαρχους: τὴν Ρωμαιοκρατία, τὴν Φραγκοκρατία καὶ τὴν Τουρκοκρατία. Ὁ κεφαλλονίτης Ἀκαδημαϊκὸς καὶ σημαντικὸς ἱστορικὸς Διονύσιος Ζακυθηνός, γράφει:
.           «Ἡ Ρωμαιοκρατία καὶ ἡ Τουρκοκρατία, ἐκτιμώμεναι καὶ κρινόμεναι ὑπὸ τὸ φῶς τῶν σημερινῶν δεδομένων τῆς ἐπιστήμης, ἀποδεικνύονται μείζονες τῆς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας. Τὰ διδάγματα τὰ ὁποῖα ἀντλοῦμεν ἀπὸ τὴν σπουδήν των, εἶναι φωτεινὰ καὶ αἰσιόδοξα. Ἅπαξ διὰ παντὸς λέγομεν ὅτι δὲν ὑποτιμῶμεν τὰς συμφοράς, τοὺς διωγμούς, τὴν ἀνυπολόγιστον φθορὰν τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν πραγμάτων, τοὺς ἐξανδραποδισμούς, τὰς πικρίας, τοὺς χλευασμοὺς καὶ τὰς ταπεινώσεις. Τὸ μαρτυρολόγιον εἰς ἀμφοτέρας τὰς περιόδους εἶναι μακρόν. Ἀλλ’ αἱ μεγάλαι ἐποχαὶ δὲν μετροῦνται μὲ τὸ μέτρον τῶν θυσιῶν. Εἶναι μεγάλαι ἐποχαὶ ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι μετουσιώνουν τὰς θυσίας, τὰς συμφορἀς, τὰ ἐρείπια, τὰ δάκρυα, εἰς κινοῦσας δυνάμεις, εἰς ὄργανα ἀναγεννήσεως, εἰς ἐθνικὰς καὶ ὑπερεθνικὰς ὑπεραξίας, ἔνθα δεσπόζει ἡ ἡγεμονία τοῦ πνεύματος». (Διον. Α. Ζακυθηνοῦ «Μεταβυζαντινὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά», Ἀθῆναι, 1978, σελ. 15)
.           Γιὰ τὴ Φραγκοκρατία καὶ τὴν Ἐνετοκρατία ὁ Διον. Ζακυθηνὸς σημειώνει ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ὑπέστη ἄλλου τύπου καταπίεση, σὲ σχέση μὲ τὴν Τουρκοκρατία καὶ δέχθηκε ἰσχυρότατες ἐπιδράσεις ἀπὸ τὸ δυτικὸ πνεῦμα. Παρόλη αὐτὴ τὴν καταθλιπτικὴ ἀτμόσφαιρα ὁ πολιτισμὸς τῶν Ἑλλήνων τῶν Ἰονίων νήσων ἐξακολουθεῖ, σὲ ὅλο τὸ διάστημα τῆς σκλαβιᾶς, νὰ «διαποτίζεται βαθύτατα ὑπὸ τοῦ ἐπικρατήσαντος μετὰ τὴν Ἅλωσιν πνεύματος τῆς Ὀρθοδόξου κοινότητος, ἡ ὁποία εἶναι πραγματικότης πέρα τῆς θρησκευτικῆς ἢ ἐκκλησιαστικῆς σημασίας καὶ ἡ ὁποία μεταβάλλεται εἰς πραγματικὴν πολιτιστικὴν κοινότητα». (αὐτ. σελ. 379)
.          Στὰ «προλεγόμενά» του, στὸ «Ρεμπελιὸ τῶν ποπολάρων», ὁ Ζακυθινὸς συγγραφέας Διονύσιος Ρώμας (1906-1981) σημειώνει: «Ἡ ἠθικὴ καὶ ὑλικὴ Ὀδύσσεια τῆς μεταβυζαντινῆς Ρωμιοσύνης δὲν εἶναι νοητή, ἂν δὲν ἀναλυθεῖ φασματικὰ τὸ “Νεοελληνικὸ Φῶς” στοὺς παράγοντες ποὺ τὸ συνθέτουν. Ἕνα πνευματικὸ “ζωνάρι τῆς Παναγιᾶς” μ’ ἀκραῖα ἐξωελληνικὰ ὅρια τὴ Βενετιὰ καὶ τὶς Παραδουνάβιες Ἡγεμονίες, γεφυρώνει Πόλη, Κρήτη, Ἑπτάνησα, Ἄθω, Μοριὰ καὶ Ἤπειρο, φωτίζοντας ἰδιόμορφα τὸ Νεοελληνικό μας κόσμο». (Διον. Ρώμα «Τὸ ρεμπελιὸ τῶν ποπολάρων», Βιβλ. τῆς “Ἑστίας”, Ἀθῆναι, 1979, σελ. 11-14). Ὁ Ρώμας στὰ χρώματα ποὺ φωτίζουν τὸ Γένος στὴν πορεία Του πρῶτο βάζει τὸ Ὀρθόδοξο! Σημειώνει: «Δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε πὼς ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία στάθηκε αἰῶνες ὁλόκληρους ἡ πραγματικὴ “Πατρίδα” τῆς Ρωμιοσύνης».(Αὐτ. σελ. 13).
.           Ὁ Λευκάδιος ἰδιοφυὴς ἱστοριοδίφης Σπυρίδων Ζαμπέλιος ἔγραψε γιὰ τὴν ἐπιβίωση τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπὸ ξένη καὶ αὐταρχικὴ ἐξουσία: «Ἡ Ἑλλὰς ἐν ψαλμωδίαις καὶ δοξολογίαις ἐκ τῶν βυζαντινῶν ἐρειπίων ἀνηγέρθη! Εὐηγγελίσθη τὴν ἡμέραν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, ἀλαλαζούσης αὐτῆς τῆς Χριστιανωσύνης!…Ἡ Ἑλληνικὴ ἐθνικότης ἀνέζησεν ἐν τῷ σημείῳ τοῦ Σταυροῦ!» (Σπυρίδωνος Ζαμπελίου «Ἄσματα Δημοτικά τῆς Ἑλλάδος», Τυπογρ. ΕΡΜΗΣ, Κέρκυρα, 1852, σελ. 585-586).
.           Καὶ ὁ ἐπίσης ἰδιοφυὴς Ἀθηναῖος, Γαλαξειδιώτικης καταγωγῆς, ἱστοριοδίφης Κωνσταντῖνος Σάθας περιέγραψε ὡς ἀκολούθως τὶς περιπέτειες τοῦ Ἑλληνισμοῦ: «Ἐὰν Ἔθνος ἐν τῷ κόσμῳ δύναται νὰ σεμνύνηται διὰ τὸ εὐγενές τῆς καταγωγῆς του, ἀναντιρρήτως τοῦτο εἶνε τὸ Ἑλληνικόν. Ἡ περιβάλλουσα ταύτην αἴγλη ἐξηγοράσθη διὰ σειρᾶς μαρτυρίων καὶ τὸ δίπλωμα τῆς τοιαύτης εὐγενείας εἶναι γεγραμμένον μὲ αἷμα. Φοβεραὶ κατὰ τῆς κεφαλῆς του ἐνέσκηψαν λαίλαπες, ἄγρια καὶ ἀπειλητικὰ ἐκυλίσθησαν κύματα, καὶ ὁ μαρτυρικὸς οὗτος λαὸς ἐδιώχθη, ἐδούλευσε, κατώκησεν ἐντὸς ἐρειπίων, ἐκολύμβησεν ἐντὸς αἱμάτων, ἀλλ’ ὁ ὑπὸ τὰ ζοφερὰ ἐκεῖνα νέφη στιγμιαίως κρυβεὶς ἥλιος τοῦ Ἑλληνισμοῦ δὲν ἐβράδυνε νὰ ἀνατείλη καὶ διασκεδάση τὴν ἐπικρεμασθεῖσαν ἀχλύν, ἡ δὲ μυστηριώδης ἀπορροφητικὴ αὐτοῦ δύναμις νὰ ἐξελληνίση πᾶν τὸ ξενικόν… Συνάμα δὲ ἑτέρα τάξις πατριωτῶν πρὸς τὸν οὐρανὸν τὴν διάνοιαν ἐπαίρουσα… (Οὗτοι) ἐλάμβανον τὸν σταυρὸν ἐπὶ τῶν ὤμων καὶ μετὰ χαρᾶς ἀνεκφράστου προσέφερον τὸν τράχηλον εἰς τὴν μάχαιραν τῶν δημίων». (Κων. Σάθα «Τουρκοκρατούμενη Ἑλλάς», Ἔκδ. τέκ. Ἁνδ. Κορομηλᾶ, Ἀθήνησι, 1869, σελ. α-β).
.           Ὁ διεθνοῦς φήμης Ἄγγλος ἱστορικὸς καὶ μεσαιωνοδίφης Στῆβεν Ράνσιμαν σημειώνει γιὰ τὴν ἐπιβίωση τοῦ Ἑλληνισμοῦ κατὰ τὴν Τουρκοκρατία: «Ὁ Ἑλληνισμὸς ἐπέζησε γαλουχούμενος ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία, ἐπειδὴ οἱ Ἕλληνες δὲν ἔπαψαν ποτὲ νὰ ἐλπίζουν καὶ νὰ κάνουν σχέδια γιὰ τὴν ἡμέρα ποὺ θὰ ἀνακτοῦσαν τὴν ἐλευθερία τους». (Στ. Ράνσιμαν «Ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία ἐν αἰχμαλωσίᾳ», Α΄Τόμος, Ἔκδ. Μπεργαδῆ, Ἀθήνα, 1979, σ. 83)
.           λοι ο βαθες, ντιμοι κα χωρς δεολογικς λλες προκαταλήψεις πιστήμονες στορικο ναγνωρίζουν τι ρθόδοξη κκλησία ταν κιβωτς το θνους, πο τ διέσωσε κατ τν π αἰῶνες δουλεία του κα τ δήγησε στν λευθερία. Ἤδη ἀναφέρθηκε ἡ διαπίστωση τοῦ Ζακυθηνοῦ, ὅτι οἱ Μάρτυρες καὶ οἱ Νεομάρτυρες ἦσαν οἱ τονωτικὲς ἐνέσεις γιὰ τὴν μὲ τόσα βάσανα πορεία τῶν Ἑλλήνων. Τὴν προσφορὰ τῶν Νεομαρτύρων περιγράφει πολὺ ἐκφραστικὰ ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης. Χαρακτηρίζει θαῦμα τὴν θυσία τόσων ἀθλητῶν τῆς πίστεως ὑπὸ σκληρὸ ζυγὸ καὶ ὅταν φαίνονταν ὅλα χαμένα: Ὅταν ὁ φόβος τοῦ Θεοῦ εἶχε ἐκλείψει, ἡ πίστη ἀσθενήσει, ἡ ἐλπίδα λιγοστέψει, ἡ κακία περισσεύσει, ἡ ἀνομία πληθυνθεῖ, ἡ ἀγάπη ψυγεῖ. Καὶ προσθέτει ὁ Ἅγιος: «Κατὰ ἀλήθειαν τοῦτο εἶναι ἕνα θαῦμα παρόμοιον ὡσὰν νὰ βλέπη τις εἰς τὴν καρδίαν τοῦ χειμῶνος ἐαρινὰ ἄνθη καὶ τριαντάφυλλα. Μέσα εἰς τὴν βαθυτάτην νύκτα, ἡμέραν καὶ ἥλιον. Μέσα εἰς τὸ ψηλαφητὸν σκότος, φῶτα λαμπρότατα. Ἐν τῷ καιρῷ τῆς αἰχμαλωσίας ἐλευθερίαν καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς τωρινῆς ἀσθενείας ὑπερφυσικὴν δύναμιν…». (Ἁγίου Νικοδήμου Ἁγιορείτου «Νέον Μαρτυρολόγιον», Ἔκδ. ΑΣΤΗΡ, Ἀλ. & Ε. Παπαδημητρίου, Ἔκδ. 3η, Ἀθῆναι, 1961, σελ. 9-10).

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

.           Ὡς πρὸς τὸ γεγονὸς τῆς Μικρασιατικῆς Καταστροφῆς ὀφείλω πρῶτον νὰ σημειώσω ὅτι ὁ Μικρασιατικὸς Ἑλληνισμὸς ἔζησε ὑπὸ τὴ σκληρότατη δουλεία τῶν Ὀσμανλήδων ἀπὸ τὸ 1302 ἕως τὴ συνθήκη τοῦ Μούδρου (1918), δηλαδὴ γιὰ 616 χρόνια. Ὁ Σπύρος Βρυώνης θεωρεῖ ὅτι ἡ αἰχμαλωσία τῶν Ἑλλήνων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας κράτησε ἐννέα αἰῶνες, ἀπὸ τὴ Μάχη τοῦ Μαντζικὲρτ (1071) ἕως τὸ 1918. Μάλιστα στὸ βιβλίο του «Ἡ παρακμὴ τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ στὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ ἡ διαδικασία ἐξισλαμισμοῦ ἀπὸ τὸν 11ο ἕως τὸν 15ο αἰώνα» ἀποδεικνύει ὅτι ἡ ὑπὸ τοὺς Ὀσμανλῆδες αἰχμαλωσία τῶν Ἑλλήνων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἀπὸ τὸν 11ο ἕως τὸν 15ο αἰώνα ἦταν πολὺ σκληρότερη ἀπὸ αὐτὴν μετὰ τὴν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἕως τὴν κατάκτηση τῆς ἐξουσίας ἀπὸ τοὺς Νεοτούρκους καὶ τὴν ἔναρξη τῆς Γενοκτονίας σὲ βάρος τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν ἄλλων Χριστιανῶν τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας. Τὸ θαῦμα τῆς ἐπιβίωσης τοῦ Ἑλληνισμοῦ στὴ Μικρὰ Ἀσία εἶναι μεγαλειῶδες, μὲ ἐπικὴ ἔκταση καὶ στηρίχθηκε στὴν Πίστη Του καὶ τὸ πολὺ αἷμα ποὺ χύθηκε ἀπὸ τοὺς Νεομάρτυρες.
.           Γιὰ τὴν ἔναρξη τῆς Γενοκτονίας τῶν Ἑλλήνων ἀπὸ τὸν Ὀθωμανὸ καὶ Νεότουρκο Δυνάστη ὑπάρχουν διάφορες χρονολογίες. Ὁρισμένοι ὑποστηρίζουν ὅτι ἄρχισε μὲ τὴν πραξικοπηματικὴ ἀνάληψη τῆς ἐξουσίας ἀπὸ τοὺς Νεοτούρκους τὸ 1909. (Βλ. σχ. John Freely “Istanbul – The imperial city”, Penguin Books, London, 1998, p. 288-289). Πράγματι ἀπὸ τότε ἀρχίζει νὰ σχεδιάζεται καὶ νὰ ὑλοποιεῖται τὸ σχέδιο γιὰ «μονοεθνικὸ τουρκικὸ κράτος», σὲ ἀντικατάσταση τῆς πολυεθνικῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας. Ἀπὸ τότε πολλὰ μέτρα ποὺ ἀναγγέλθηκαν πρὸς ὄφελος δῆθεν τῆς ἰσότητας τῶν ὑπηκόων τοῦ κράτους στὴν οὐσία ἦσαν μέτρα καταπίεσης σὲ βάρος τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν ἄλλων χριστιανικῶν ἐθνοτήτων. Τέτοια ἦσαν ἡ ὑποχρεωτικὴ στράτευση, ἡ ἄρση τῶν ὅποιων προνομίων καὶ ὁ ἐμπορικὸς ἀποκλεισμός.
.           Ἄλλοι θεωροῦν ὡς ἡμέρα ἔναρξης τῆς Γενοκτονίας τὴν 25η Ἰανουαρίου 1913, κατὰ τὴν ὁποία οἱ Τσέτες μπῆκαν στὸ χωριὸ τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης Οἰκονόμειο καὶ ἔσφαξαν ὅλους τοὺς κατοίκους του, μὲ πρώτους τοὺς ἱερεῖς τους. Ἡ σφαγὴ τοῦ Οἰκονομείου εἶναι ἡ πρώτη καταγεγραμμένη ἔκφανση τῆς Γενοκτονίας τῶν Ἑλλήνων τῆς Ἀνατολῆς.
.           Πολλοὶ ἱστορικοὶ θεωροῦν ὡς ἡμερομηνία ἔναρξης τῆς Γενοκτονίας τὴν 12η Ἰανουαρίου 1914, ὅταν ὁ Ἱεροεθνομάρτυς Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Σμύρνης, μὲ ἐπίσημο γράμμα του πρὸς τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο καταγγέλλει τὴν ἔναρξη τῶν σφαγῶν στὴν Ἰωνία. Γράφει στὴν ἐπιστολή του:
.           «Θεωρῶ καθῆκον νὰ γνωρίσω, ὅτι συστηματικὸς διωγμὸς ἤρχισεν ἀσκούμενος κατὰ τῶν κατοικούντων τὰ παράλια τῆς Μ. Ἀσίας πληθυσμῶν, αἱ ἐκδηλώσεις τοῦ ὁποίου ρίπτουσιν εἰς ἀπόγνωσιν τοὺς περίφοβους Χριστιανούς». (Τὸ Ἀρχεῖον τοῦ Ἐθνομάρτυρος Σμύρνης Χρυσοστόμου, ΜΙΕΤ, Τόμος Β΄, 45-46).
.           Γράφω αὐτὰ γιὰ τὴν ἔναρξη τῆς Γενοκτονίας γιὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν ἀλήθεια, ὅτι Καταστροφ το 1922 δν ταν να γεγονς μίας χρονικς στιγμς πόρροια τς εσβολς τν λλήνων στ Μικρ σία. ταν ποτέλεσμα μίας πολυετος κα λυσσώδους πίθεσης κα συστηματικς Γενοκτονίας τν Νεοτούρκων κα τν Κεμαλιστν σ βάρος το λληνισμο τς Μικρς σίας κα τς νατολικς Θράκης. Ἦταν ἐπίσης ἀποτέλεσμα τῆς πετυχημένης στὴν ἀρχὴ ἀλλὰ καί τῆς, λόγῳ τῆς ἀλλαγῆς στάσης τῶν ἰσχυρῶν τῆς Γῆς ἔναντι τοῦ Δικαίου καὶ τῶν λαθῶν τῆς κυβέρνησης τῆς Ἑλλάδος, καταστροφικῆς τελικὰ ἐπιχείρησης ἀπελευθέρωσης καὶ διαφυλάξεως τῶν Ἑλλήνων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Ὅταν οἱ Νεότουρκοι καὶ ὁ Κεμὰλ ἀναρριχήθηκαν στὴν ἐξουσία, εἶχαν προδιαγράψει τὸ μέλλον τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων. Θὰ τοὺς ἐξόντωναν. Αὐτὸ ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὰ ἐπίσημα ἔγγραφα τῆς ἐποχῆς καὶ ἀπὸ τὴν τύχη ποὺ εἶχαν οἱ ἀπομείναντες μὲ τὴ Συνθήκη τῆς Λοζάνης Ἕλληνες στὴν Κωνσταντινούπολη, καὶ στὰ νησιὰ Ἴμβρο καὶ Τένεδο.

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΩΣ ΠΗΓΗ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ

.           Τὸ τρίτο σημεῖο ἀφορᾶ στοὺς σημερινοὺς Ἕλληνες: Ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ὡς πηγὴ Παιδείας στὴν ἐποχή μας. Γιὰ τοὺς Ἕλληνες διαχρονικὰ ὁ ὅρος Παιδεία σημαίνει κυρίως ἀνατροφή, διδασκαλία τῆς ἀρετῆς, κατὰ τὸν ὁρισμὸ τοῦ Πλάτωνα: «Παιδείαν δὴ λέγω τὴν παραγιγνομένην πρῶτον παισὶν ἀρετήν». (Νόμοι 653C). Αὐτὴν τὴν ἀρετὴ μᾶς δίδαξε τόσο τὸ ἴδιο τὸ γεγονὸς τῆς Καταστροφῆς, ὅσο καὶ ὅσα μᾶς δίδαξαν μὲ τὸ ἔργο καὶ τὸ λόγο τους ὅσοι Ἕλληνες διέφυγαν τῆς Γενοκτονίας καὶ ἦρθαν κατεστραμμένοι στὴν ἐλεύθερη Ἑλλάδα.
.           Ἡ Καταστροφὴ εἶναι ἀπόρροια τῆς ἐπικράτησης στὶς ἀποφάσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τοῦ, κατὰ τὴ στυγνὴ καὶ στενὴ ἀντίληψή τους, δικοῦ τους συμφέροντος ἐπὶ τοῦ Δικαίου. Ἐνῶ στὴν ἀρχὴ παρότρυναν τὴν Ἑλληνικὴ Κυβέρνηση καὶ συνέπλευσαν μαζί της γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση μέρους τῆς Ἰωνίας μὲ τὴ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν, τελικὰ ἐπέλεξαν μία ἰσχυρὴ καὶ μεγάλη σὲ ἔκταση μουσουλμανικὴ Τουρκία παρὰ μία μεγάλη καὶ ἰσχυρὴ χριστιανικὴ Ὀρθόδοξη Ἑλλάδα. Βέβαια ἦταν καὶ ἡ ἐνδημοῦσα στὸν Ἑλληνισμὸ ἐθνοκτόνα ψυχικὴ ἀσθένεια τῆς διχόνοιας. Γράφει ὁ Χρ. Ἐμ. Ἀγγελομάτης: «Τὸ Ἔθνος εἶχε βαθείαν τὴν πίστιν εἰς τὴν ψυχήν του, ὅτι ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν ἡττήθη εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Ὅτι ὑπῆρξε τὸ ἐξιλαστήριον θύμα τῆς διαμάχης τῶν μεγάλων χριστιανικῶν δυνάμεων καὶ τῆς ἀδελφοκτόνου διχονοίας». (Χρ. Ἐμ. Ἀγγελομάτη «Χρονικὸν Μεγάλης Τραγωδίας», Βιβλιοπ. Τῆς «Ἑστίας», Ἔκδ. 2α,1971, σελ. 8).
.           Ἡ Καταστροφή, ὅπως σημειώνει ὁ Χρ. Ἀγγελομάτης, ἀποτέλεσμα τῆς διχόνοιας καὶ τοῦ ἀπύθμενου μίσους ποὺ καλλιεργήθηκε τότε μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων καὶ προκάλεσε τὸν ἐθνικὸ διχασμό. Εἶναι λυπηρὸ ὅτι σ’ αὐτὸν τὸν διχασμὸ συνέβαλε καὶ ἡ ποιμαίνουσα Ἐκκλησία. Ἡ διχόνοια εἶναι ἐλάττωμα τῶν Ἑλλήνων ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα χρόνια ἕως καὶ τὶς ἡμέρες μας. Νὰ θυμηθοῦμε τὸν Πελοποννησιακὸ Πόλεμο, τοὺς ἀνταγωνισμοὺς τῶν αὐτοκρατόρων στὴ Ρωμέϊκη (Βυζαντινὴ) Αὐτοκρατορία, τὰ Κόμματα – Ρωσικό, Γαλλικό, Ἀγγλικὸ – μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση στὴ μικρὴ Ἐλεύθερη Ἑλλάδα, τὴ δολοφονία τοῦ Καποδίστρια, τὴν καταδίκη καὶ φυλάκιση τοῦ Κολοκοτρώνη, τοὺς Βασιλικοὺς μὲ τοὺς Βενιζελικούς, τοὺς κομμουνιστὲς μὲ τοὺς ὑπόλοιπους Ἕλληνες, τὰ πράσινα καὶ γαλάζια καφενεῖα, καί, πρόσφατα, τοὺς «μνημονιακοὺς» καὶ τοὺς «ἀντιμνημονιακούς»…
.           «Ἡ διχόνοια, ποὺ βαστάει ἕνα σκῆπτρο ἡ δολερὴ καθενὸς χαμογελάει πάρ’ το λέγοντας καὶ σὺ» (Στίχ. 144) γράφει στὸν Ἐθνικό μας Ὕμνο εἰς τὴν Ἐλευθερίαν ὁ ἐθνικός μας ποιητὴς Διονύσιος Σολωμός. Καὶ μᾶς συμβουλεύει: «Κειό τὸ σκῆπτρο ποὺ σᾶς δείχνει ἔχει ἀλήθεια ὡραία θωριά. Μὴν τὸ πιάστε, γιατί ρίχνει εἰσὲ δάκρυα θλιβερὰ» (Στίχ. 145). Ἐμεῖς ἀκόμη τὸ πιάνουμε καὶ τὸ σφιχταγκαλιάζουμε, χύνοντας πράγματι πολλὰ δάκρυα πικρά…Μοιάζουμε μὲ τοὺς ἐξαρτημένους ἀπὸ τὰ ναρκωτικά… Ὡς Παιδεία πρῶτον λοιπὸν νὰ διδαχθοῦμε νὰ ρίξουμε τὸν ἐγωισμό μας, νὰ ταπεινωθοῦμε, νὰ ἀναγνωρίσουμε τὰ σφάλματά μας καὶ νὰ ἀκούσουμε τὴ φωνὴ τοῦ ἐθνικοῦ μας ποιητῆ: «Στὸ αἷμα αὐτό, ποὺ δὲν πονεῖτε γιὰ Πατρίδα, γιὰ Θρησκειά, σᾶς ὁρκίζω ἀγκαλιασθῆτε σὰν ἀδέλφια γκαρδιακά». (Στίχ. 149).
.           Ἡ κρίση ποὺ διερχόμαστε θὰ ἔπρεπε νὰ μᾶς ἔχει διδάξει καὶ νὰ ἔχουμε διορθώσει πολλὰ κακῶς κείμενα στὴ χώρα μας. Πρῶτα τους ἑαυτούς μας. Εἶναι λυπηρὸ γιὰ τὸ μέλλον τοῦ Ἔθνους ὅτι πολὺ λίγο ἔχουμε βελτιωθεῖ ὡς χαρακτῆρες. Ἀντιστεκόμαστε γιὰ νὰ μείνουμε ἴδιοι. Δὲν ἀναφέρομαι στὴν οἰκονομικὴ ἀφαίμαξη ποὺ ὑφιστάμεθα ὡς Ἕλληνες, ἀλλὰ κυρίως στὴν ἠθικὴ καὶ πνευματική μας κατάπτωση. Ἡ δημαγωγία τῶν πολιτικῶν ἀνταγωνίζεται τὴν ἀνευθυνότητα τῶν πολιτῶν.
.           Ὡς πρὸς τὸ τί μᾶς δίδαξαν οἱ Μικρασιάτες. Πρῶτα τὴν Πίστη. Μέσα σὲ μύρια βάσανα ποτὲ δὲν ἀπομακρύνθηκαν ἀπὸ τὴν Πίστη τους, ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία. Ἡ ἐνορία ἦταν τὸ κέντρο τῆς ζωῆς ὅλων. «Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν ὑπῆρξε μόνον ὁ φορέας τῆς θρησκευτικῆς καθοδήγησης, ἀλλὰ παρεῖχε φιλανθρωπικές, διοικητικὲς καὶ ἐκπαιδευτικὲς ὑπηρεσίες στὸ ποίμνιό της». (Στ. Ἀνεστίδη «Τὸ Οἰκ. Πατριαρχεῖο ὑπὸ Ὀθωμανικὴ κυριαρχία, 1453-1923», Κυρ. Ἐλευθεροτυπίας «Ἱστορία Μικρᾶς Ἀσίας – Ὀθωμανικὴ κυριαρχία», 4ος Τόμος, σελ. 79).
.           Εἶναι πολὺ συγκινητικὸ ὅσο καὶ διδακτικὸ τὸ ὅτι κατὰ τὴν Καταστροφὴ στὰ ἐλάχιστα ποὺ οἱ Ἕλληνες πρόσφυγες ἔβαλαν στὸν ντορβά τους ἦσαν οἱ ἱερὲς εἰκόνες. Ἡ Πίστη τοὺς ὁδηγοῦσε στὴν Ἐλπίδα. Παρὰ τὰ βάσανα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ὑπέφεραν ἐπὶ αἰῶνες, ποτὲ δὲν ἔχασαν τὴν ἐλπίδα τους καὶ τὴν αἰσιοδοξία τους γιὰ ἕνα καλύτερο αὔριο. Δὲν καταθλίβονταν καὶ δὲν διανοοῦνταν αὐτοκτονίες ἢ ἄλλες αὐτοκαταστροφικὲς ἐνέργειες.
.           Τὸ δεύτερο δίδαγμα εἶναι ὅτι σωθήκαμε ὡς Ἑλληνισμὸς μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς ἐκπαίδευσης καὶ τὴ διατήρηση τῆς γλώσσας. Μαζὶ μὲ τὴν Πίστη καὶ τὴν Ἐλπίδα ἡ γλώσσα καὶ τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα συντήρησαν τὴν ἐθνικὴ συνείδηση καὶ διατήρησαν τὴν αὐτοσυνειδησία τῶν Ἑλλήνων στὶς ὑποδουλωμένες περιοχὲς στοὺς Τούρκους. Ἡρωίδες οἱ ἐκεῖ δασκάλες, ὅπως ἡ γιαγιά μου Βασιλεία καὶ ἥρωες οἱ δάσκαλοι, ὅπως ὁ παππούς μου, ὁ παπα-Γιώργης. Ἦσαν αὐτὲς καὶ αὐτοὶ ποὺ μπόρεσαν νὰ σταθοῦν ἀντιμέτωποι στὶς ὠμότητες τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας. Εἰδικότερα γιὰ τὶς δασκάλες νὰ σημειώσουμε αὐτὸ ποὺ γράφει ἡ Ἄννα Μπαλή: «Μὴ φανταστεῖ κανεὶς τὶς γυναῖκες σὰν γυναῖκες κάποιας σεβαστῆς ἡλικίας, στεγνὲς καὶ στριφνές! Ἢ χειραφετημένες φεμινίστριες, ἢ ἀκόμα κατὰ τύχη δασκάλες σημερινῆς δημοσιοϋπαλληλικῆς ὠχαδερφικῆς νοοτροπίας!!! Ὄχι βέβαια! Οἱ πιὸ πολλὲς κοριτσόπουλα 16 – 18 ἐτῶν ποὺ μόλις τελείωναν τὸ Παρθεναγωγεῖο ξεκινοῦσαν τὴν ἀποστολὴ διδασκαλείας…». (Ἄννας Μπαλλῆ «Κάποιες δασκάλες κάποτε… (Μαρτυρίες)», Ἔκδ. Πελασγός, Ἀθήνα, 1994, σελ. 9). Ἡ γλῶσσα καὶ ἡ ἱστορία, αὐτὰ τὰ δύο ζωτικὰ μέσα γιὰ τὴν ἐπιβίωση τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὰ τελευταῖα χρόνια κακοποιοῦνται καὶ χρειάζεται ἡ συνδρομὴ τῆς οἰκογένειας καὶ βεβαίως τῆς Ἐκκλησίας γιὰ νὰ διασωθοῦν.
.          Τὸ ἐκπληκτικὸ εἶναι πὼς στὶς ἀρχὲς τοῦ 20οῦ αἰώνα στὴ Μικρὰ Ἀσία τίποτε δὲ θύμιζε ὅτι στὸ μισὸ 15ο καὶ στὸν 16ο αἰώνα, δηλαδὴ γιὰ 150 χρόνια μετὰ τὴν Ἅλωση, δὲν ὑπῆρχαν καθόλου σχολεῖα! Κατὰ τὰ χρόνια αὐτὰ «μόλις ἴχνη Σχολῶν καὶ λογίων τινῶν ἀνδρῶν τῇδε κακεῖσε τῶν Ἐπαρχιῶν ἀπαντῶμεν διὰ τὴν ἱστορικῶν μαρτυριῶν ἔλλειψιν. Ἀλλὰ καὶ τὰ ἑκασταχοῦ παιδευτήρια ἦσαν μικρὰ καὶ ταπεινά, ἐν μὲν ταῖς μεγαλοπόλεσι παρὰ ταῖς Ἐπισκοπαῖς, ἐν δὲ ταῖς μικραῖς παρὰ τοῖς ναοῖς, Ἐσθ’ ὅτε καὶ παρὰ ταῖς παρακειμέναις Μοναῖς, καὶ ταῦτα ὑπὸ ἱερέων ἢ μοναχῶν διευθυνόμενα, χρωμένων ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς βίβλοις». (Ματθαίου Παρανίκα, Σχεδίασμα περὶ τῆς ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Ἔθνει καταστάσεως τῶν γραμμάτων ἀπὸ Ἁλώσεως Κωνσταντινουπόλεως (1453) μέχρι τῶν ἀρχῶν τῆς ἐνεστώσης (ΙΘ΄.) ἑκατονταετηρίδος». (Ἐν Κωνσταντινουπόλει, Τυπογρ. Α. Κορομηλᾶ, 1867, Ἀνατ. Διονυσίου Νότη Καραβία, Ἀθήνα, MCMXCII, σελ. 40).
.           Στοὺς 18ο, 19ο καὶ ἀρχὲς 20οῦ αἰῶνες ἀναδείχθηκαν μείζονες Διδάχοι τοῦ Γένους, στοὺς ὁποίους οἱ περισσότεροι ἦσαν κληρικοί. Ἀπὸ τὸ μηδὲν καὶ μετὰ ἀπὸ 450 χρόνια ἀπάνθρωπης σκλαβιᾶς τὸ 1904 στὴν Τουρκία ὑπῆρχαν 2682 ἑλληνικὰ σχολεῖα, στὰ ὁποῖα φοιτοῦσαν 97.858 μαθητὲς καὶ 51.741 μαθήτριες. (Ἀπὸ τὸ Ἡμερολόγιο Βρεττοῦ ἔτους 1907, σελ. 326). Τὸ θαυμαστὸ ἦταν πὼς στὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ στὶς ἄλλες ὑπόδουλες περιοχὲς στοὺς Ὀθωμανοὺς πολὺ ἐνωρὶς καὶ πάντως πολὺ ἐνωρίτερα ἀπὸ τὴν Ἐλεύθερη Ἑλλάδα ἱδρύθηκαν Παρθεναγωγεῖα πρὸς ἐκπαίδευση τῶν κοριτσιῶν. Στὰ Γιάννενα ὁ ἡγούμενος Ἐπιφάνιος (1688-1742) ἄνοιξε τὴν πρώτη συστηματικὴ σχολὴ καὶ προέβλεψε δάσκαλο, γιὰ νὰ διδάσκει γράμματα ἑλληνικὰ καὶ σὲ κοράσια. Γύρω στὰ 1815 καὶ ἕως τὸ 1821 ἡ Εὐανθία Καΐρη «ἐξήσκει τὸ διδασκαλικὸν ἐπάγγελμα εἰς κοράσια τῶν Κυδωνιῶν» (Δ. Σ. Μπαλάνου «Ἡμερολόγιον Μεγάλης Ἑλλάδος» ἔτους 1927, σελ. 376). Σημειώνεται ὅτι στὴν Ἀθήνα τὸ πρῶτο Παρθεναγωγεῖο ἱδρύθηκε τὸ 1831 ἀπὸ τὸ ζεῦγος Χίλλ.
.           Συμπερασματικά, τὰ ὅσα ἀντλοῦμε ἀπὸ τοὺς Μικρασιάτες καὶ τὴ Μικρασιατικὴ Καταστροφὴ μᾶς ἐφοδιάζουν μὲ τὰ ζώπυρα ἐκεῖνα στοιχεῖα τῆς Παιδείας, μὲ τὴν ὁποία ὀφείλουμε νὰ πορευθοῦμε γιὰ νὰ ἐπιζήσουμε ὡς Ἔθνος.
.           Πιὸ συγκεκριμένα, τὸ θαῦμα τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων στὴ Μικρὰ Ἀσία ἐπετελέσθη βεβαίως λόγῳ τῆς ἀκραδάντου Πίστεως καὶ τῆς ἰσχυρότατης Ἐλπίδας ποὺ διέθεταν, ἀλλὰ καὶ χάρη στὰ ἐξαιρετικὰ προσόντα καὶ στὴν ἀνάπτυξη καὶ ἀνάδειξη τῶν ἱκανοτήτων καὶ τῶν ἀρετῶν τους, ὅπως ἦταν ἡ δημιουργικότητα, ἡ ἐπιμονή, ἡ ὑπομονή, ἡ μεθοδικότητα, ἡ ἐργατικότητα καὶ τὸ πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Αὐτὰ τὰ λέγω ἀπὸ προσωπικὰ βιώματα. Μοῦ τὰ ἔμαθε ἡ σοφὴ Μικρασιάτισσα γιαγιά μου καὶ ἡ γλυκύτατη μητέρα μου. Μ συμβούλευσαν μ τ λόγια κα τ παράδειγμά τους ποτ ν μ χρωστάω, πάντα ν ζ λιτ κα ν μν πλώνομαι σ δαπάνες μεγαλύτερες τν σόδων μου, πάντα, σα κα ν εσπράττω, κάτι νὰ βάζω στὴν ἄκρη γιὰ τὴν ὥρα τῆς ἀνάγκης, καὶ ἂν στὴν ἀνάγκη χρειαστεῖ νὰ δανειστῶ, πρῶτα νὰ πληρώνω τὸ δάνειο καὶ νὰ ζῶ μὲ τὰ ὑπόλοιπα. Ἐπίσης νὰ ἐργάζομαι ἔτσι ὥστε νὰ αἰσθάνονται οἱ ἐργοδότες ἢ οἱ πελάτες ὅτι ἄξια μοῦ δίνουν ἀπὸ τὰ χρήματά τους.
.           Σήμερα ἂν ζοῦσαν οἱ Μικρασιάτες πρόγονοί μας, θὰ χαμογελοῦσαν μὲ τὰ παράπονά μας γιὰ τὴν κρίση ποὺ βιώνουμε καὶ πού, ἐπαναλαμβάνω, δὲν εἶναι τόσο οἰκονομική, ὅσο ἠθικὴ καὶ πνευματική. Ἐκεῖνοι χάσανε τὸ βιός τους ὁλοκληρωτικά, χάσανε τὰ πάντα καὶ ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ μηδὲν σὲ ἕνα ἀφιλόξενο περιβάλλον. Καὶ ὄχι μόνο ἐπέζησαν, ἀλλὰ ἀναπτύχθηκαν καὶ συντέλεσαν στὴν ἀνάπτυξη τῶν γραμμάτων, τῶν τεχνῶν, τῆς οἰκονομίας τῆς Ἑλλάδος. Θυμᾶμαι τὸν Μακαριστὸ Ἀρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο, ποὺ εἶχε πεῖ ὅτι στὴν ἐποχή μας κινδυνεύουμε νὰ πάθουμε τὴ χειρότερη καταστροφὴ ἀπὸ τὶς δύο προηγούμενες. Αὐτὸ γιατί στὴν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης, χάσαμε τὴν ἐλευθερία μας, ἀλλὰ διατηρήσαμε τὴν ταυτότητά μας, τὸ βιός μας. Στὴ δεύτερη καταστροφή, τὸ 1922, χάσαμε τὴ γῆ καὶ τὸ βιός μας, ἀλλὰ διατηρήσαμε τὴν ταυτότητά μας. Τώρα κινδυνεύουμε νὰ ἔχουμε γῆ, ἀλλὰ νὰ μὴν ἔχουμε ταυτότητα καὶ νὰ καταντήσουμε μαριονέτες τῆς παγκοσμιοποίησης.
.           Σ’ αὐτὸ τὸ ζόφο ποὺ βρισκόμαστε ἔχουμε ὡς ἐφόδια τὰ ὅσα διδαχθήκαμε ἀπὸ τοὺς Μικρασιάτες καὶ τὶς Μικρασιάτισσες προγόνους μας. Διαχρονικὰ ἀποδεικνύεται πὼς ὅταν εἴμαστε στὰ δύσκολα, ὅταν δὲν φαίνεται ἀπὸ πουθενὰ φῶς, ὅταν κινδυνεύει ἡ ὕπαρξή μας, τότε θαυματουργικὰ κινητοποιοῦνται οἱ ἀρετές μας, ποὺ εἶναι σὲ λήθαργο. Καὶ τότε μεγαλουργοῦμε. Αὐτὸς εἶναι ὁ Ἑλληνισμός. Ὅλα ὅσα ζοῦμε σήμερα εἶναι ἕνας ἐφιάλτης. Θὰ περάσει. Μακάρι νὰ ἀνθήσει στὶς καρδιές μας ἡ ἀγάπη στὸν Χριστό, ὅπως τὴν εἶχαν οἱ Μικρασιάτες καὶ οἱ Μικρασιάτισσες, καὶ νὰ γίνουμε πάλι παράδειγμα πρὸς μίμηση γιὰ ὅλους τοὺς λαούς. Ἡ τεχνολογία ἀναπτύσσεται μὲ ἰλιγγιώδη ταχύτητα καὶ μεγάλος εἶναι ὁ πειρασμὸς νὰ αὐξηθεῖ στὸν ἄνθρωπο ὁ ἑωσφορικὸς ἐγωισμὸς καὶ ἡ ψευδαίσθηση τῆς «ἀπελευθέρωσής» του ἀπὸ τὸν Θεό, ποὺ γιὰ τὸν Ντοστογιέφσκι σημαίνει ἐξαφάνιση τοῦ ἐσχάτου ὁρίου τῆς ἀνθρώπινης κτηνωδίας. Μέσα σὲ αὐτὸν τὸν ἀθεϊστικό, ὑλιστικὸ καὶ ἡδονιστικὸ κόσμο, ὁ Ἑλληνισμός, εἶμαι βέβαιος, θὰ διδάξει πάλι ὅτι ὑπάρχει ἡ ἀθάνατη ψυχή, ποὺ δὲν νικιέται ἀπὸ τίποτε. Γιατί νικητὴς τῆς φύσης καὶ τῆς ὕλης εἶναι ὁ Σταυρωθεὶς γιὰ τὴ σωτηρία μας καὶ Ἀναστηθεὶς Κύριός μας, Ἰησοῦς Χριστός.-

 

Ἐνδεικτικὴ βιβλιογραφία

-Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο «Μαύρη Βίβλος Διωγμῶν καὶ Μαρτυρίων τοῦ ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμοῦ 1914-1918», Ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ἐκ τοῦ Πατριαρχικοῦ Τυπογραφείου,1919, Ἀνατ. Ἔκδ. Ἀρσενίδη

-Freely John “Istanbul the imperial city”, Penguin, London, 1998.

-Mcgrath Alister «Τὸ λυκόφως τοῦ ἀθεϊσμοῦ», Ἔκδ. Οὐρανός, Ἀθήνα, 2008

-Nahum Henri “Juifs de Smyrne XIX –XX siecle”, Aubier Histoires, Paris, 1997.

– Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου «Νέον Μαρτυρολόγιον», Ἀστήρ, Ἔκδ. τρίτη, Ἀθῆναι, 1961.

-Ἁγίου Χρυσοστόμου, Μητροπολίτη Σμύρνης « ΤΟ ΑΡΧΕΙΟΝ – Β´ Τόμος (1910-1914)», ΜΙΕΤ, Ἀθήνα 2000.

-Ἀγγελομάτη Χρ. τοῦ Ἐμ. «Χρονικὸν Μεγάλης Τραγωδίας- Τὸ Ἔπος τῆς Μικρᾶς Ἀσίας», Ἔκδ. «Ἑστίας», Β´ Ἔκδοσις, Ἀθῆναι, 1971.

-Βρυώνη Σπύρου «Ἡ παρακμὴ τοῦ Μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ στὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ ἡ διαδικασία ἐξισλαμισμοῦ (11ος-15ος αἰώνας)», ΜΙΕΤ, Ἀθήνα, 1996.

-Δεσποτόπουλου Κων. «Ἱστορικά», Ἔκδ. Παπαζήση, Ἀθήνα, 2012

-Ζακυθηνοῦ Α. Διονυσίου «Μεταβυζαντινὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά», Ἀθῆναι, 1978.

-Ζαμπέλη Γερασίμου «Ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Λευκάδος», Λευκάδα, 2003.

-Ζαμπέλιου Σπυρίδωνος «Ἄσματα Δημοτικά της Ἑλλάδος», Κέρκυρα, Ἑρμῆς, 1852.

-Ζαμπέλιου Σπυρίδωνος «Κρητικοὶ Γάμοι», Νεοελληνικὴ Βιβλιοθήκη Ἰδρ. Κώστα καὶ Ἑλένης Οὐράνη, Ἀθήνα, 1989.

-Μπαλλῆ Ἄννας «Κάποιες δασκάλες κάποτε…Μαρτυρίες». Ἔκδ. Πελασγός, Ἀθῆναι, 1994.

-Ξηραδάκη Κούλας «Ἀπὸ τὰ Ἀρχεῖα τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου – Παρθεναγωγεῖα καὶ δασκάλες ὑποδούλου Ἑλληνισμοῦ», Ἀθήνα, 1972.

-Παρανίκα Ματθαίου «Περὶ τῆς ἐν τῷ Ἑλληνικῶ Ἔθνει καταστάσεως τῶν Γραμμάτων ἀπὸ Ἁλώσεως Κωνσταντινουπόλεως (1453)μέχρι ἀρχῶν τῆς Ἐνεστώσης (ΙΘ´) Ἑκατονταετηρίδος», Ἐν Κωνσταντινουπόλει, Ἐκ τοῦ Τυπογραφείου Α. Κορομηλᾶ, 1867. Ἀνατ. Διονυσίου Νότη Καραβία, Ἀθήνα, ΜCMXCII.

-«Παιδεία καὶ Ἐθνικὴ Συνείδηση στὸν Ἑλληνικὸ Κόσμο ἀπὸ τὴν Ἅλωση μέχρι τὶς παραμονὲς τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821». Πρακτικὰ Συνεδρίου, Ἐναλλακτικὲς Ἐκδόσεις – Μανιφέστο – Χριστιανική, Ἀθήνα, 2014.

-Ράνσιμαν Στῆβεν «Ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία ἐν αἰχμαλωσίᾳ», Ἔκδ. Μπεργαδῆ, Ἀθήνα 1979.

-Ρώμα Διονυσίου «Τὸ Ρεμπελιὸ τῶν Ποπολάρων – Περίπλους (1570-1870)», 2η Ἔκδ., Ἑστία, 1979.

-Σάθα Κωνστατίνου «Τουρκοκρατουμένη Ἑλλάς», Ἔκδ. τέκν. Ἀνδρ. Κορομηλᾶ, Ἀθήνησι, 1869.

-Σολωμοῦ Διονυσίου «Ἅπαντα», Ἔκδ. Ἴκαρος, Ε΄ Ἔκδοση, 1986.

, , , , , ,

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: