ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΜΕΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-2 (Εἰσήγηση-Πρόταση τοῦ Μητροπολίτου Ναυπάκτου καὶ Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου ἐνώπιον τῆς Δ.Ι.Σ.)

Τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν στὴν Μέση Ἐκπαίδευση

Β´

Εἰσήγηση-Πρόταση
τοῦ Μητροπολίτου Ναυπάκτου καὶ Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου
ἐνώπιον τῆς Διαρκοῦς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος
καὶ τῶν ἐκπροσώπων τῶν Θεολογικῶν Σχολῶν καὶ τῶν Συλλόγων Θεολόγων
(12 Ἰανουαρίου 2016)

Μέρος Α´: ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΜΕΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-1 (Εἰσήγηση-Πρόταση τοῦ Μητροπολίτου Ναυπάκτου καὶ Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου ἐνώπιον τῆς Δ.Ι.Σ.)

δ) Τὸ προτεινόμενο Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν

.         Τὸ προτεινόμενο Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν φιλοδοξεῖ, ὅπως ὑποστηρίζεται ἀπὸ τοὺς ὑποστηρικτές του, νὰ ὑπερβῆ τὴν παρουσίαση τοῦ μαθήματος τῶν Θρησκευτικῶν διαζευκτικὰ ὡς μαθήματος ὁμολογιακοῦ-κατηχητικοῦ ἢ θρησκειολογικοῦ καὶ προτείνει ἕνα νέο τρόπο διδασκαλίας, ὥστε νὰ παρακολουθῆται ἀπὸ ὅλους τοὺς μαθητές.
.         Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἐμπειρογνωμόνων ποὺ ἐκπόνησε τὸ νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν γιὰ τὰ ἐπιλεγόμενα «πιλοτικὰ σχολεῖα» σὲ κείμενό της μὲ τίτλο «ἀπόκριση στὶς ἐπικρίσεις σχετικὰ μὲ τὸ νέο πρόγραμμα Σπουδῶν», ἀφοῦ διαπιστώνει ὅτι «οἱ μοναδικὲς προτάσεις γιὰ νὰ ὑπάρξη στὴν λειτουργία τῶν Θρησκευτικῶν κινοῦνται διαζευκτικὰ μεταξὺ τοῦ ὁμολογιακοῦ-κατηχητικοῦ καὶ τοῦ θρησκειολογικοῦ μαθήματος», ἐνημερώνει ὅτι τὸ Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν «δὲν ἀκολουθεῖ αὐτὴν τὴν ὑπεραπλουστευτικὴ λογική», γι’ αὐτὸ «κατηγορεῖται αὐθαίρετα καὶ ἀδικαιολόγητα ὡς «θρησκειολογικό»». «Προκαλεῖ δέος ἡ τόσο μεγάλη ἄγνοια». Ἐπισημαίνεται δὲ ὅτι οἱ ἐπικριτές τους χαρακτηρίζουν τὸ νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν «ἄλλοτε ὡς κοινωνιολογία τῆς θρησκείας, ἄλλοτε ὡς κοινωνικὴ ἠθική, ἄλλοτε ὡς συγκριτιστικὴ θρησκειολογία καὶ ἄλλοτε ὡς πολιτιστικὸ μάθημα». Πάντως, οἱ ἴδιοι οἱ συντάκτες τοῦ Νέου Προγράμματος Σπουδῶν ἀρνοῦνται αὐτοὺς τοὺς χαρακτηρισμούς.
.         Ἔτσι, ὅπως γράφουν, τὸ Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν «ὑπερβαίνει τὴν πρὸ πολλοῦ παρωχημένη κλειστὴ ὁμολογιακὴ προσέγγιση χωρίς, ὅμως, νὰ μετατρέπει τὸ μάθημα σὲ θρησκειολογικό». Τὸ Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν «χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἕνα στιβαρὸ μορφωτικὸ πλαίσιο, ποὺ ἀφορᾶ στὴν οἰκεία θρησκευτικὴ παράδοση καὶ τὸ ὁποῖο δημιουργεῖ τὶς προϋποθέσεις καὶ τὸ κατάλληλο ἐκπαιδευτικὸ περιβάλλον γιὰ ἕνα ἄνοιγμα στὴν ἑτερότητα σὲ θεμιτὸ βαθμὸ καί, κυρίως, μὲ βάση τὰ παιδαγωγικὰ χαρακτηριστικά, τὶς οὐσιαστικὲς μορφωτικὲς ἀνάγκες καὶ τὰ συνεχῶς ἀνανεούμενα ἐρωτήματα τῶν σημερινῶν παιδιῶν καὶ ἐφήβων σὲ ἕναν ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο».
.         Γιὰ νὰ φανῆ ποιὰ εἶναι ἡ ἄποψη τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἐμπειρογνωμόνων, θὰ παρατεθῆ ἕνα σημεῖο τοῦ κειμένου της ποὺ δείχνει πῶς λειτουργεῖ τὸ Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν. «Τὸ ΠΣ δὲν εἶναι διδακτέα ὕλη, δὲν εἶναι κατάλογος μαθημάτων, δὲν εἶναι διδακτικὸ ἐγχειρίδιο, δὲν εἶναι βιβλίο τοῦ μαθητῆ. Τὸ ΠΣ μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει στὸν σχεδιασμὸ πολλαπλὰ διαφοροποιημένης διδασκαλίας, ἀνάλογα μὲ τὴν τάξη καὶ τὸν μαθητικὸ πληθυσμὸ ποὺ ἀπευθύνεται ὁ ἐκπαιδευτικός. Στὸν Ὁδηγὸ τοῦ Ἐκπαιδευτικοῦ ἔχουν καταχωριστεῖ ὁλοκληρωμένα διδακτικὰ σενάρια καὶ ἄφθονες διδακτικὲς προτάσεις ποὺ τεκμηριώνουν αὐτὴ τὴν θέση, ἀλλὰ καὶ δείχνουν καθαρὰ ὅτι ἡ κατηγορία γιὰ τὴν ἀπεμπόληση τῆς πίστης εἶναι παντελῶς ἕωλη».
.         Παρατηρῶ ὅμως ὅτι ἐνῶ προσπαθεῖ νὰ ἀποφύγη τὴν διάζευξη μεταξὺ ὁμολογιακοῦ-κατηχητικοῦ καὶ θρησκειολογικοῦ, ἐν τούτοις περισσότερο μοῦ ὁμοιάζει ἀπὸ πλευρᾶς ἐπιστημονικῆς μεθοδολογίας ὅτι ἔχει χαρακτήρα συγκριτικῆς θρησκειολογίας, ποὺ δημιουργεῖ μία ἰδεολογικὴ σύγχυση κυρίως στοὺς μαθητὲς αὐτῶν τῶν ἡλικιῶν. Μπορεῖ νὰ κάνω λάθος, ἀλλὰ αὐτὴ εἶναι ἡ ἐντύπωση ποὺ ἀπεκόμισα.
.         Διάβασα ἑκατοντάδες σελίδες, ποὺ γράφηκαν ἀπὸ τοὺς ὑποστηρικτὲς τοῦ Νέου Προγράμματος Σπουδῶν. Γιὰ νὰ εἶμαι ἀκριβής, θὰ ἔλεγα ὅτι ἡ θεωρητική τους τοποθέτηση, ἂν καὶ ἀντιβαίνει στὶς ἀποφάσεις τῶν Ἀνωτάτων Δικαστηρίων, εἶναι πειστικὴ καὶ διακρίνεται ἀπὸ ρεαλισμό. Ἀλλὰ ταν προχώρησα ν δ πς φαρμόζονται λα ατ στν πράξη, τότε προβληματίστηκα, τόσο π τν δραματοποιημένο τρόπο πο παρουσιάζονται μ διαθρησκειακ προοπτικ σο κα μ τν νδεικτικ βιβλιογραφία πο προτείνεται στος καθηγητς θεολόγους, ποία, ν πολλος, φορ μία συγκεκριμένη τάση θεολόγων.
.         Φυσικὰ δὲν παραγνωρίζω τὰ ἰδιαίτερα πλεονεκτήματα τοῦ Νέου Προγράμματος Σπουδῶν, ὡς πρὸς τὴν προσαρμοστικότητα, ἀνάλογα μὲ τὶς ἀνάγκες κάθε τάξεως, ἀλλὰ συγχρόνως αὐτὸ μπορεῖ νὰ προσκρούση στὴν ἀδυναμία τοῦ καθηγητῆ νὰ προστρέξη στὶς πηγές, καθὼς ἐπίσης νὰ δώση στὸν καθηγητὴ δυνατότητα νὰ ξεφύγη ἀπὸ τὴν κατεύθυνση τῆς παιδείας, χωρὶς νὰ ἔχη κάποιο ἔλεγχο, ἀφοῦ τοῦ δίνει αὐτὴν τὴν ἐλευθερία τὸ ἴδιο τὸ πρόγραμμα.
.         Πρέπει νὰ ὑπογραμμισθῆ ὅτι ἡ βασικὴ ἀρχὴ ποὺ ἐμπνέει τὸ προτεινόμενο Νέο Πρόγραμμα εἶναι ὁ λεγόμενος «θρησκευτικὸς γραμματισμός». Σημειώνεται ὅτι «στὴν νέα θεώρηση τοῦ Μ.τ.Θ. προβάλλεται μὲ ἔμφαση τὸ αἴτημα τοῦ θρησκευτικοῦ γραμματισμοῦ ὡς μία καίρια διάσταση τῆς θρησκευτικῆς ἀγωγῆς, ἡ ὁποία συμβάλλει στὴν διαμόρφωση πολιτῶν μὲ θρησκευτικὴ αὐτοσυνειδησία καὶ δεκτικότητα στὸν διάλογο μὲ τὸ διαφορετικό».
.         Τί σημαίνει ὅμως ὁ ὅρος «Θρησκευτικὸς γραμματισμός»; Ὁ ὅρος «γραμματισμός», ὅπως σημειώνεται στὴν Φιλοσοφία τοῦ Νέου Προγράμματος Σπουδῶν τῶν Θρησκευτικῶν, εἶναι ἀπόδοση στὰ ἑλληνικὰ τοῦ ἀγγλικοῦ ὄρου «literacy», ποὺ μεταφράζεται «ὡς ἐγγραμματισμὸς ἢ/καὶ ἐγγραμματοσύνη». Μὲ τὴν χρήση αὐτὴ τοῦ ὅρου σκιαγραφεῖται «ἡ δεξιότητα τοῦ μαθητῆ νὰ ἐπικοινωνεῖ μὲ ποικίλα περιβάλλοντα, ὄχι ἀποκλειστικὰ μὲ λεκτικὰ μηνύματα, ἀλλὰ καὶ μὲ μὴ γλωσικὰ κείμενα». «Συνεπῶς, ὁ θρησκευτικὸς γραμματισμὸς εἶναι κάτι περισσότερο ἀπὸ τὸ νὰ γνωρίζει κάποιος γιὰ τὴν θρησκεία τοῦ ἄλλου, ἂν καὶ αὐτὸ θεωρεῖται σημαντικὸ βῆμα. Τὸ σπουδαῖο εἶναι νὰ μάθει νὰ σέβεται τὴ θρησκεία τῶν ἄλλων καὶ νὰ ἀντιλαμβάνεται τὴ συνεισφορά τους στὴν κοινωνικὴ ζωή».
.         Ἔτσι, τὸ προτεινόμενο Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν γιὰ τὸ Λύκειο «ἀκολουθεῖ τὴ φιλοσοφία καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ γραμματισμοῦ ἔτσι ὅπως ἀποτυπώθηκαν στὸ Π.Σ. (Πρόγραμμα Σπουδῶν) Θρησκευτικῶν ποὺ δημοσιεύτηκε τὸ 2011 καὶ ἐφαρμόσθηκε «πιλοτικὰ» σὲ ἑξήντα ὀκτὼ (68) Γυμνάσια στὴν Ἐπικράτεια» γιὰ μία τριετία (2011-2014).
.         Θὰ κάνω μία μικρὴ παρουσίαση τῶν βιβλίων τοῦ Γυμνασίου, τὰ ὁποῖα διδάχθηκαν στοὺς μαθητές.
.         Στὴν Α´Γυμνασίου ὑπάρχουν ἕξι θεματικὲς ἑνότητες. Στὶς πρῶτες τέσσερεις γίνεται ἀναφορὰ στὴν δυναμικὴ τῆς Ἐκκλησίας στὸν κόσμο καὶ πῶς ζοῦν οἱ Χριστιανοί, καὶ στὶς ἑπόμενες δύο ἑνότητες γίνεται λόγος γιὰ τὶς μονοθεϊστικὲς θρησκεῖες, ἤτοι τὸν Ἰουδαϊσμὸ καὶ τὸ Ἰσλὰμ καὶ γιὰ τὶς θρησκευτικὲς ἀναζητήσεις τῆς μακρινῆς Ἀνατολῆς. Ἔτσι, στ βιβλίο ατ χωρίζεται τ κκλησιαστικ π τς λλες θρησκεες, λλ τ σημαντικ εναι τι μαθητς τς Α´ τάξεως Γυμνασίου ρχεται σ παφ μ τ Θρησκεύματα κα τ πρόσωπά τους, τ κείμενα κα τς ξίες, χωρς ν γνωρίση παρκς τν Χριστιανισμό, χωρς ν χη βάσεις τς δικς του παραδόσεως.
.        Στὴν Β´ Γυμνασίου διαφοροποιεῖται ἡ μεθοδολογία τῶν μαθημάτων. Ἕνα παράδειγμα. Ἡ πρώτη θεματικὴ ἑνότητα ἀπαντᾶ στὸ ἐρώτημα: «Μποροῦν οἱ ἄνθρωποι νὰ εἰκονίζουν τὸν Θεό»; Στὶς τρεῖς ὑποενότητες παρουσιάζεται ἡ δύναμη τῆς εἰκόνας, ἡ ἀπεικόνιση τοῦ Θεοῦ στὸν Χριστιανισμὸ καὶ ἡ ἀπεικόνιση τοῦ Θεοῦ σὲ ἄλλες θρησκευτικὲς παραδόσεις, ἤτοι τὸν Ἰουδαϊσμό, τὸ Ἰσλάμ, τὶς Ἀνατολικὲς Θρησκεῖες καὶ στὸν Ἰνδουϊσμό. Αὐτὸ συνεχίζεται καὶ στὶς ἑπόμενες θεματικὲς ἑνότητες. Ἡ τελευταία θεματικὴ ἑνότητα, ἀναφέρεται «στὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Νέον Ἑλληνισμό».
.         Στὴν Γ´ Γυμνασίου συνεχίζεται ἡ ἴδια μεθοδολογία. Γιὰ παράδειγμα: Στὴν πρώτη ἑνότητα μὲ θέμα «ὁ Χριστιανισμὸς στὸν σύγχρονο κόσμο», σὲ τέσσερεις ὑποενότητες, γίνεται ἀναφορὰ στὶς Χριστιανικὲς Ἐκκλησίες (Ὀρθόδοξη, Ρωμαιοκαθολική, Προτεσταντικὲς Ὁμολογίες, Ἀγγλικανικὴ Ἐκκλησία) στὴν λατρεία καὶ τὴν τέχνη στὴν Ἀνατολὴ καὶ τὴν Δύση στὴν Ἱεραποστολὴ καὶ Διακονία καὶ στὸ αἴτημα τῆς ἑνότητας (Ἀρχιερατικὴ προσευχὴ τοῦ Χριστοῦ, ἄρση ἀναθεμάτων, κοινὴ Διακήρυξη Ρωμαιοκαθολικῶν-Ὀρθοδόξων, τὸ Παγκόσμιο Συμβούλιο Ἐκκλησιῶν, Θεολογικοὶ διάλογοι).
.         Στὴν δεύτερη ἑνότητα μὲ θέμα «τὸ ζήτημα τῆς Θρησκείας στὴν σύγχρονη Εὐρώπη», ὑπάρχουν ἕξη ὑποενότητες, ἤτοι: Ἡ θρησκεία στὶς πολυπολιτισμικὲς κοινωνίες τῆς Εὐρώπης ἡ Εὐρώπη σήμερα: Τάσεις καὶ στάσεις ἀπέναντι στὴν Θρησκεία (ἡ θρησκευτικὴ πίστη ὡς ἰδιωτικὴ ὑπόθεση, ἀθεϊσμὸς καὶ ἀντιχριστιανισμός, σχετικοποίηση, ἐσωτερισμός, φαινόμενα ἀρχαιολατρείας, ἀντισημητισμὸς καὶ ἰσλαμοφοβία, θρησκευτικὸς φονταμεταλισμὸς) ὁ σεβασμὸς τοῦ ἄλλου στὸν Χριστιανισμό, ὁ σεβασμὸς τοῦ ἄλλου στὶς θρησκεῖες τοῦ κόσμου (Ἰσλάμ, Ἰνδουϊσμός, Βουδισμὸς ἀνοχὴ ἀπέναντι στὶς ποικίλες θρησκευτικὲς ἐκφράσεις) προσπάθειες τῶν θρησκειῶν γιὰ διάλογο καὶ συνύπαρξη οἱ θρησκεῖες στὴν ἐκπαίδευση τῶν Εὐρωπαίων μαθητῶν.
.          Στὶς πέντε ἑπόμενες ἑνότητες γίνεται λόγος γιὰ τὶς «σύγχρονες θρησκευτικὲς μορφὲς στὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὸν κόσμο»· «ποῦ εἶναι ὁ Θεός;»· «ἡ ὀδύνη τοῦ σύγχρονου κόσμου καὶ τὸ αἴτημα τῆς σωτηρίας ἀπὸ τὸ κακό»· «ἡ ἐλπίδα καὶ ἀγωνία γιὰ τὴν μεταμόρφωση τῆς ζωῆς καὶ τοῦ κόσμου»· «ἀπὸ τὴν ἀρχὴ μέχρι τὸ τέλος τοῦ κόσμου»· «διευρύνοντας τὶς ἐμπειρίες μας – χτίζοντας τὸν κόσμο μας».
.         Ἡ θεματολογία αὐτή, νομίζω, παρὰ τὰ ἐνδιαφέροντα θέματα, εἶναι πολὺ φορτικὴ γιὰ τὴν ἡλικία τῶν μαθητῶν, ἀλλὰ καὶ δύσκολη γιὰ τὸν διδάσκοντα Καθηγητή, καὶ τελικὰ τὸ περιεχόμενό τους καὶ ἡ μεθοδολογία τους ἔχουν χαρακτήρα συγκριτικῆς θρησκειολογίας.
.         Γιὰ παράδειγμα, στὴν ἑνότητα γιὰ τὶς «σύγχρονες θρησκευτικὲς μορφὲς στὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὸν κόσμο», γίνεται λόγος: Ἀπὸ τὴν Ὀρθοδοξία, γιὰ τὸν ἅγιο Πορφύριο, τὸν π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ, τὸν Νίκο Νησιώτη, τὸν νεομάρτυρα Ἀλέξανδρο Σμάρελ, τὸν Ὀλιβιὲ Κλεμάν. Ἀπὸ τὶς σύγχρονες χριστιανικὲς παρουσίες γίνεται λόγος γιὰ τὴν Μητέρα Τερέζα, τὸν Μπονχέφερ, τὸν Μάρτιν Λοῦθερ Κίγνκ καὶ τὸν Τούτου. Ἀπὸ τὶς ἄλλες θρησκευτικὲς ἐκφράσεις γίνεται λόγος γιὰ τὸν Γκάντι.
.         Τὸ προτεινόμενο Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν γιὰ τὸ Λύκειο δὲν διδάχθηκε, δηλαδὴ δὲν ἐφαρμόσθηκε στὰ Λύκεια. Ὅμως, σχεδιάσθηκε βάσει τῆς βασικῆς θεωρίας μαθήσεως ποὺ καλεῖται «ἐποικοδομισμός», σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία «μάθηση δὲν εἶναι ἡ ἀπόκτηση γνώσεων μὲ τὴ μεσολάβηση τῶν γνωστικῶν δομῶν καὶ διαδικασιῶν τοῦ ἀτόμου, ἀλλὰ μία διαδικασία δόμησης καὶ ἀναδόμησης». Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ὁ μαθητὴς δὲν προσλαμβάνει τὴν γνώση ἕτοιμη ἀπὸ τὸν διδάσκοντα, ἀλλὰ καλεῖται νὰ τὴν «οἰκοδομήση» μόνος του.
.         Δύο εἶναι οἱ προτεινόμενες μέθοδοι γιὰ τὴν πρόσκτηση τῆς γνώσης. Ἡ πρώτη εἶναι ἡ Βιωματικὴ μέθοδος ἡ ὁποία ἀκολουθεῖ τὰ στάδια-βήματα ποὺ σχεδιάζονται ὡς ἑξῆς: βιώνοντας, νοηματοδοτώντας, ἀναλύοντας, ἐφαρμόζοντας. Ἡ δεύτερη εἶναι ἡ Διερευνητικὴ μέθοδος μὲ τὰ ἑξῆς στάδια: περιγράφοντας, ἐφαρμόζοντας, διερευνώντας, ἀναπλαισιώνοντας, ἀξιολογώντας.
.         Τελικά, οἱ μαθητὲς καλοῦνται νὰ ἐνθυμηθοῦν, νὰ παίξουν νὰ δραματοποιήσουν τὴν πληροφόρηση ἀνάλογα μὲ μία ἀπὸ τὶς δύο προτεινόμενες μεθόδους ποὺ ἀναφέρθηκαν προηγουμένως, χρησιμοποιώντας διάφορους τρόπους, ὅπως «καταιγισμὸς ἰδεῶν», «Σκέψου, Συζήτησε, Μοιράσου», «καθοδηγούμενος διάλογος», «ἀνακριτικὴ καρέκλα» κλπ.
.         Δὲν θὰ ἀναφέρω παραδείγματα γιὰ τὸ πῶς ἐφαρμόζονται στὴν πράξη ὅλα αὐτά, ἀλλὰ ἐκεῖνο ποὺ θέλω νὰ ὑπογραμμίσω εἶναι ὅτι ς πρς τ εαίσθητο θέμα τς θρησκείας κα πολ περισσότερό της ρθοδόξου θεολογίας, δν πρέπει ν πάρχη ποκλειστικ προσήλωση στ «πς» θ διδαχθ τ μάθημα, λλ κα στ «τί» θ διδαχθ. σύγχρονη παιδαγωγικ προσφέρει τ «πς» θ παρουσιασθ να μάθημα, λλ ατ πο χει καίρια σημασία εναι κα τ «τί», δηλαδ τ διο τ θέμα. Αὐτὸ εἶναι μεγάλο θέμα καὶ ἐδῶ ἁπλῶς τὸ ἔθιξα.
.         Δὲν εἶμαι διδάσκων καθηγητὴς γιὰ νὰ γνωρίζω ἀπὸ προσωπικὴ πείρα τὰ θέματα αὐτά, τὸ πῶς ἐφαρμόζονται στὸ Σχολεῖο, γι’ αὐτὸ καὶ ἐρώτησα σχετικῶς ἕναν ἐπιστήμονα θεολόγο, ὁ ὁποῖος διδάσκει στὴν Μέση Ἐκπαίδευση, τὸ Σχολεῖο του χαρακτηρίσθηκε ὡς πιλοτικὸ καὶ προέβη σὲ διδακτικὲς ἐφαρμογὲς μὲ βάση τὸ νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν τοῦ Γυμνασίου, ὕστερα ἀπὸ σχετικὴ ἐπιμόρφωση καί, ἑπομένως, ἔχει σαφῆ γνώση τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ. Σᾶς μεταφέρω τὶς γραπτὲς ἐντυπώσεις του.
.         «Ἡ θεματικὴ ἀντιμετώπιση τοῦ φαινομένου τῆς θρησκείας, ἡ ὁποία προτείνεται, μὲ τὴν ταυτόχρονη σύγκριση ἰδεολογιῶν, ὁμολογιῶν, θρησκειῶν δημιουργεῖ σοβαρὰ προβλήματα τόσο κατανόησης στὰ παιδιὰ ὅσο καὶ ἐπιστημονικῆς μεθοδολογίας.
.         Συγκεκριμένα, ἡ θεματικὴ-κοινωνιολογικὴ ἀνάλυση ποὺ προτείνεται καταργεῖ τὴν ἱστορικὴ διάρθρωση τῆς ὕλης μὲ ἄμεσο ἀποτέλεσμα τν ποσπασματικότητα τς θεματικς πραγμάτευσης.
.         Ἔπειτα, ο ρες πο προτείνονται γι ν καλύψουν κάθε θέμα εναι λιγοστς σ μεση ναφορ μ τν προηγούμενη γνοια τν στορικν θεμελίων το π ξέταση θρησκευτικο ζητήματος καὶ μὲ δεδομένο ὅτι ζητούμενο εἶναι ἡ κριτικὴ ἀποτίμηση πολλαπλῶν θρησκειῶν, ἰδεολογιῶν καὶ ὁμολογιακῶν διαφορῶν. Ἐνδεικτικὰ στὴν Α´ Γυμνασίου παιδιὰ σὲ πολὺ μικρὴ ἡλικία καλοῦνται σὲ 3 δίωρα νὰ κατανοήσουν καὶ νὰ συγκρίνουν (!) Βουδισμό, Ταοϊσμό, Ἰνδουισμὸ καὶ Κομφουκιανισμό. Μάλιστα νὰ ἀναγνωρίζουν σύμβολα, μνημεῖα, ἱερὰ κείμενα, ἱερὰ πρόσωπα, νὰ ἐντοπίζουν τὶς ἐπιδράσεις τῶν θρησκειῶν στὴν τέχνη καὶ τὸν πολιτισμό. Καὶ αὐτὰ σὲ 5-6 ὧρες παιδιὰ 13 ἐτῶν, ἐνῶ στὸ Πανεπιστήμιο κάθε ἕνα ἀπὸ αὐτὰ διδάσκεται σὲ διαφορετικὸ μάθημα ἐνίοτε καὶ ἑξάμηνο.
.         Αὐτονόητη συνέπεια κτς π τν ποσπασματικότητα εναι κα σχυρ συσκότιση κάθε κατανόησης π τος μαθητές, φο τος ζητονται πολλαπλ πράγματα χωρς ν χουν τ στορικ θεμέλια νὰ τὰ κατανοήσουν. Μπορεῖ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἐμπειρογνωμόνων νὰ ἐπιμένη στὸ ὅτι τὸ Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν εἶναι πρόγραμμα διαδικασίας, τὸ ὁποῖο προσαρμόζεται στὸ ἐπίπεδο κάθε τάξης, ὡστόσο οἱ τιθέμενοι ἐκπαιδευτικοὶ σκοποὶ καὶ στόχοι ἀφοροῦν κριτικὲς ἀποτιμήσεις φαινομένων, θρησκειῶν, ἰδεολογιῶν καὶ ἀκριβῆ γνώση ἐπιμέρους θεμάτων. Ἄρα ὁ διδάσκων δὲν μπορεῖ νὰ μὴν ὑπηρετήση τοὺς παραπάνω στόχους, οἱ ὁποῖοι γιὰ τοὺς παραπάνω λόγους παραμένουν ἀναπόφευκτα ἀνολοκλήρωτοι.
.         Ἡ μόνη ἐξ αὐτῶν ἀναπόφευκτη συνέπεια εἶναι μία προσέγγιση φαινομενολογικὴ καὶ ἀβαθής, ἡ ὁποία περισσότερο παραπέμπει σὲ τουριστικ ξενάγηση παρὰ σὲ μία βαθιὰ κατανόηση καὶ γνώση. Διότι ὅταν π.χ. στὴν Α´ Γυμνασίου σὲ 5-6 διδακτικὲς ὧρες ζητούμενο εἶναι πέντε (5) αἰῶνες Χριστιανισμοῦ μὲ θέματα ὅπως ἀρχαία Ἐκκλησία καὶ ἐκκλησιολογικὲς δομές, διωγμοί, μοναχισμός, χριστιανικὴ ἀνθρωπολογία καὶ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, χωρὶς καμμιὰ ἀπολύτως βάση στὰ θέματα Καινῆς καὶ Παλαιᾶς Διαθήκης, τότε τὸ μόνο ποὺ μπορεῖ νὰ προλάβη κανεὶς νὰ πραγματευτῆ εἶναι κάποιες ἐλάχιστες ἐπιφανειακὲς διαπιστώσεις. Τὸ ἴδιο φυσικὰ συμβαίνει καὶ σὲ περιπτώσεις ὅπως ἡ Β´ καὶ Γ´ Γυμνασίου, ὅπου ζητεῖται π.χ. ἀπὸ μαθητὲς μία κριτικὴ ἀποτίμηση ἑνὸς φαινομένου στὶς θρησκεῖες, ἐνῶ δὲν ἔχει προηγηθεῖ καμιὰ συστηματικὴ καὶ ἱστορικὴ πραγμάτευσή τους. Ἤδη οἱ μαθητὲς στὴν Β´ Λυκείου μὲ τὸ τρέχον Πρόγραμμα Σπουδῶν ἐκφράζουν τὴν ντονη δυσφορία τους π τν δυσκαταληψία τς θρησκειολογίας. Ἂς φανταστῆ κανεὶς τί θὰ γίνη, ἂν χωρὶς προϋποθέσεις καὶ ἀποσπασματικὰ εἰσαχθοῦν κομμάτια θρησκειολογικὰ στὶς ὑπόλοιπες τάξεις.
.         Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι ἡ εἰσαγωγὴ τῆς πολυθρησκευτικότητας καὶ τῆς πολυπολιτισμικότητας στὸ πρόγραμμα ἐν εἴδει ἑνὸς θρησκευτικοῦ ἐγγραμματισμοῦ. Τὸ πρόβλημα εἶναι τι συσσωρεύονται λα μαζ νοργάνωτα κα τακτα, χωρὶς καμιὰ ἄλλη λογικὴ ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ὑποτιθέμενη θεματικὴ ἀντιμετώπιση θρησκευτικῶν φαινομένων ποὺ ἁρμόζει στὴν ἡλικία καὶ τὰ ἐνδιαφέροντα τῶν παιδιῶν. Μιὰ ἱστορικὴ θρησκειολογία θὰ ἦταν ὠφελιμότερη, ἐν προκειμένῳ θὰ ἦταν ἀσύγκριτα προτιμότερη, διότι δὲν θὰ σύγκρινε τὰ πάντα μὲ τὰ πάντα, ἀλλὰ ἀντ’ αὐτοῦ θὰ προσέγγιζε μεθοδικὰ κάθε θρησκεία.
.         Ἐφ’ ὅσον εἶναι αἴτημα τῶν καιρῶν ἡ εἰσαγωγὴ τῆς πολυθρησκευτικότητας καὶ τῆς πολυπολιτισμικότητας, κανεὶς δὲν ἀρνεῖται τὴν ὑλοποίηση τοῦ αἰτήματος. Ὡστόσο, μὲ παιδαγωγικὰ εὔληπτο τρόπο καὶ λογικὴ καὶ ἱστορικὴ συγκρότηση τῶν γεγονότων.
.         Ἡ ἔμφαση στὸν νέο τύπο προγράμματος ὡς προγράμματος διαδικασίας κατὰ τὸ ὁποῖο ὁ κάθε διδάσκων ὑλοποιεῖ μόνος του τὴν διδασκαλία χωρὶς παρουσία ἐγχειριδίου, καταργεῖ μία μεθοδικὴ καὶ ἐπιστημονικὴ ἔκθεση τῆς ὕλης ἀπὸ εἰδικοὺς ἐπιστήμονες καὶ ἀφήνει στὸν αὐτοσχεδιασμὸ καὶ τὸ φιλότιμο τοῦ διδάσκοντος τὴν κατάρτιση τῶν θρησκευτικῶν γνώσεων. Μὲ ἀποτέλεσμα οἱ διδάσκοντες ὡς μὴ εἰδικοὶ σὲ ἐπιμέρους ζητήματα νὰ ἀνατρέχουν στὸ διαδίκτυο, ὅπου μπορεῖ νὰ συναντήση κανεὶς κάθε εἴδους ἀνακρίβεια καὶ παραπληροφόρηση περὶ τῶν θεμάτων. Συνεπῶς, τὸ ἐγχειρίδιο εἶναι ἀπαραίτητο ὡς ὑποκείμενο στὸν ἐπιστημονικὸ ἔλεγχο, καὶ ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα ὁ διδάσκων εἶναι ἐλεύθερος νὰ τὸ ἐμπλουτίση ἢ νὰ τὸ προσαρμόση ἀναλόγως τοῦ ἐπιπέδου τῆς τάξης του.
.         Ἀντίθετα, δὲν ἀναιρεῖται κανένα παιδαγωγικὸ πλεονέκτημα τοῦ Νέου Προγράμματος Σπουδῶν μὲ μία ἱστορικὴ καὶ κειμενικὴ διάρθρωση τῆς ὕλης, ὅπως αὐτὴ ὑπάρχει στὸ ἰσχῦον Πρόγραμμα. Μὲ ἕναν μεθοδικὸ τρόπο μποροῦν νὰ ἐξετασθοῦν βῆμα πρὸς βῆμα ὅλα τὰ θρησκευτικὰ φαινόμενα, χρησιμοποιώντας κάθε τεχνικὴ ποὺ προσφέρει τὸ Νέο Πρόγραμμα Σπουδῶν. Ἐξ ἄλλου βασικὴ θέση τοῦ Προγράμματος εἶναι ὅτι τὰ πάντα μποροῦν νὰ διδαχθοῦν σὲ ὅλους μὲ προσαρμογὴ στὸ ἐπίπεδο τῶν μαθητῶν καὶ σπειροειδῶς ἐπαναλαμ-βανόμενα. Συνεπῶς, ἡ κριτικὴ τοῦ παρόντος Προγράμματος ὅτι ὑποφέρει ἀπὸ ἀκαδημαϊσμὸ κατὰ τὴν διάρθρωση τῆς ὕλης δὲν εὐσταθεῖ».

Νομίζω ὅτι οἱ παρατηρήσεις αὐτὲς εἶναι καίριες καὶ σημαντικές.

3. Πρόταση γιὰ τὴν ἐπίλυση τοῦ θέματος

.         Μετὰ τὰ ὅσα ἐκτέθηκαν πιὸ πάνω, θέλω νὰ προχωρήσω στὴν πρότασή μου γιὰ τὴν ἐπίλυση τοῦ θέματος.
.         Εἰσαγωγικὰ θέλω νὰ τονίσω ὅτι ὁ Σταῦρος Γιαγκάζογλου σὲ ἄρθρο του μὲ τίτλο «Τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαλλαγῆς» μεταξὺ ἄλλων γράφει: «Τὸ ὑφιστάμενο μάθημα τῶν θρησκευτικῶν, ὅπως καὶ οἱ γενικότεροι προσανατολισμοὶ καὶ οἱ ἐπιλογὲς τῆς δημόσιας ἐκπαίδευσης, πέρασε ἀπὸ διάφορες φάσεις, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ μὴν εἶναι πλέον μονοφωνικὸ ἢ κατηχητικὸ ἢ αὐστηρὰ ὁμολογιακό. Σήμερα τείνει σταθερὰ νὰ εἶναι ἕνα μάθημα ἀνοικτό, πλουραλιστικὸ καὶ ἀνεκτικὸ πρὸς τὶς ἄλλες χριστιανικὲς ὁμολογίες ἀλλὰ καὶ τὶς ἄλλες θρησκεῖες μὲ γνωσιακὸ καὶ παιδαγωγικὸ χαρακτήρα.
.         Ὡς ἐκ τούτου, τὸ ὑφιστάμενο μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν συνιστᾶ γνωριμία μὲ τὰ μορφωτικὰ ἀγαθά, τὶς ἀξίες καὶ τὸν πολιτισμὸ ποὺ διαμόρφωσε ὁ Χριστιανισμὸς καὶ ἡ ὀρθόδοξη παράδοση, ἐνῶ παράλληλα διδάσκεται τὸ θρησκευτικὸ φαινόμενο γενικὰ καὶ οἱ μεγάλες θρησκευτικὲς παραδόσεις τῶν λαῶν. Ἀκόμη, στὸ πλαίσιο τοῦ μαθήματος, τὰ κοινωνικὰ καὶ ὑπαρξιακὰ προβλήματα τοῦ ἀνθρώπου προσεγγίζονται μὲ πνεῦμα διαλόγου, ἐλευθερίας καὶ καταλλαγῆς, χωρὶς ὁμολογιακὴ ἐμμονή, κατηχητισμό, φανατισμὸ ἢ μισαλλοδοξία. Μὲ ἄλλα λόγια, τὸ σύγχρονο μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν βοηθᾶ στὴν κατανόηση τῆς παράδοσης καὶ ἐκφράζει τὸν θρησκευτικὸ πολιτισμό μας μὲ σεβασμὸ πρὸς κάθε ἑτερότητα».
.         Φυσικά, ὅπως ὁ ἴδιος ὑποστηρίζει, πρέπει νὰ ὑπάρξουν «προοπτικὲς περαιτέρω ἀλλαγῆς τοῦ θεσμικοῦ πλαισίου τοῦ μαθήματος τῶν θρησκευτικῶν».
.         Ἐπίσης, ἡ Πανελλήνιος Ἕνωσις Θεολόγων σὲ πρόσφατη ἀναφορά της πρὸς τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καὶ Πάσης Ἑλλάδος καὶ τοὺς Σεβασμιωτάτους Μητροπολίτας (7-10-2015) μεταξὺ ἄλλων γράφει: «Ἡ ΠΕΘ δὲν εἶναι ἀντίθετη μὲ τὴ διδασκαλία τῶν θρησκειῶν στὸ ἑλληνικὸ σχολεῖο σὲ ἡλικιακὸ καὶ πνευματικὸ στάδιο, ποὺ μπορεῖ αὐτὲς νὰ γίνουν κατανοητὲς ἀπὸ τοὺς μαθητές, χωρὶς τὸν κίνδυνο τῆς σύγχυσης. Ὡστόσο, ὑποστηρίζει ὅτι θὰ πρέπει νὰ ὑπάρχει ξεκάθαρη διάκριση ἀνάμεσα στὴν βιωματικὴ διδασκαλία τῆς χριστιανικῆς πίστης ἀπὸ τὴν μία καὶ στὴν πληροφόρηση τῶν μαθητῶν, γενικά, γιὰ τὸ θρησκευτικὸ φαινόμενο καὶ τὴν ἱστορία τῶν θρησκειῶν ἀπὸ τὴν ἄλλη. Ἀπαραίτητη καὶ ἀπαραβίαστη προϋπόθεση, ἐπίσης, γιὰ τὴν διδασκαλία τῶν θρησκειῶν θεωροῦμε ὅτι εἶναι ἡ μεθοδικὴ ἐξέταση καὶ ἔρευνα κάθε θρησκείας ξεχωριστὰ καὶ ὄχι ὅλων μαζὶ στὴν κάθε ὥρα διδασκαλίας, μὲ τὴν μορφὴ τοῦ θρησκευτικοῦ συγκρητισμοῦ…».
.         Ἑπομένως, ἀπ’ ὅλες τὶς κατευθύνσεις τονίζεται ὅτι σὲ κάποια σημεῖα πρέπει νὰ γίνουν ἀλλαγὲς καὶ βελτιώσεις τοῦ μαθήματος τῶν Θρησκευτικῶν, ὅπως διδάσκεται σήμερα. Μέσα σὲ αὐτὴν τὴν προοπτικὴ κινεῖται ἡ πρότασή μου.
.         Νομίζω ὅτι πίλυση το θέματος πρέπει ν χη ς βάση τ τρέχον Πρόγραμμα Σπουδν, τ ποο θ τ βελτιώση περισσότερο νισχύοντας τ θρησκειολογικ στοιχεα πο χει κα μπορε ν γίνη κατ κάποιον τρόπο σύνδεση τν δύο διϊσταμένων προτάσεων μ τν προϋπόθεση τι δν θ ντιβαίνη στς ποφάσεις τν νωτάτων Δικαστηρίων.
.         Ἡ βάση τῆς προτάσεως εἶναι ὅτι σὲ κάθε βιβλίο κάθε τάξεως τοῦ ἰσχύοντος Προγράμματος Σπουδῶν, ἀπὸ τὶς περίπου 30 ἑνότητες οἱ ἕξι ἀπὸ αὐτὲς ἤτοι ποσοστ 20% ν φιερώνωνται στ λλα Θρησκεύματα κα τς λλες μολογίες σὲ σχέση μὲ τὴν θεματολογία τους. Αὐτό, ὅμως, θὰ γίνεται πρς τ τέλος το βιβλίου, φο προηγουμένως ο μαθητές, τν ποίων πλειοψηφία νήκει στν ρθόδοξη κκλησία, θ ποκτον βάσεις κα μετ θ χουν τν δυνατότητα ν πεκτείνωνται σ λλους θρησκευτικος χώρους. Ἀκόμη, αὐτὸ θὰ βοηθήση καὶ τοὺς μαθητὲς ἄλλων Θρησκευμάτων νὰ ἀποκτοῦν γνώση τοῦ πολιτισμοῦ τῆς χώρας στὴν ὁποία διαβιοῦν, ἀφοῦ μάλιστα αὐτὴ ἡ χώρα δὲν τοὺς περιφρονεῖ, διότι διδάσκονται καὶ τὰ δικά τους θρησκεύματα στὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν.
.         Μελετώντας ὅλα αὐτὰ καὶ συζητώντας μὲ καθηγητὴ θεολόγο ποὺ «παλεύει» μέσα στὴν τάξη νὰ κάνη καλὰ τὸ ἔργο του μὲ ὑπευθυνότητα, γιὰ τὸ πῶς μπορεῖ νὰ γίνη μία τέτοια ἐπεξεργασία καὶ διάρθρωση στὸ τρέχον Πρόγραμμα Σπουδῶν, διαμορφώσαμε τὴν ἑξῆς πρόταση, μὲ βάση τὰ βιβλία ποὺ διδάσκονται σήμερα:

Α´ Γυμνασίου: Παλαιὰ Διαθήκη (Γριζοπούλου-Καζλάρη)

.          Στὸ βιβλίο κεντρικὸς ἄξονας εἶναι οἱ κειμενικὲς παραθέσεις τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Θὰ βελτιωνόταν ἂν παρέθετε ἐκτενέστερα τὰ κείμενα, ἀντὶ νὰ τὰ ἀφηγοῦνται οἱ συγγραφεῖς τοῦ βιβλίου. Θὰ μποροῦσε στὶς τελευταῖες ἑνότητες καὶ ὁπωσδήποτε αὐτόνομα καὶ ξεχωριστὰ νὰ τεθοῦν δυὸ παράλληλες θρησκειολογικὲς θεωρήσεις α) τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ καὶ β) τοῦ Ἰσλὰμ σὲ ἀναφορὰ μὲ τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, οὕτως ὥστε νὰ μὴν δημιουργῆται σύγχυση στὸ μυαλὸ τῶν παιδιῶν ἀπὸ τὶς ὑποτιθέμενες θρησκειολογικὲς συγκρίσεις. Ὁ σκοπὸς τῆς παράθεσης τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ καὶ τοῦ Ἰσλὰμ ἀφορᾶ τὴν πρόσληψη τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης καὶ τὴν διαμόρφωση τῆς θεολογίας τῶν ἐν λόγῳ θρησκειῶν μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴν πρόσληψη.
.         Τὸ βιβλίο αὐτὴ τὴν στιγμὴ ἔχει 30 ἑνότητες. Οἱ ἕξι (τὸ 20 %) ἀπὸ αὐτὲς μποροῦν νὰ ἀφιερωθοῦν στὰ ἄλλα δυὸ θρησκεύματα. Οὕτως ἢ ἄλλως ἡ Παλαιὰ Διαθήκη δὲν εἶναι ἀποκλειστικὸ κτῆμα τοῦ Χριστιανισμοῦ γιὰ νὰ κατηγορηθοῦν οἱ Θεολόγοι ὅτι διδάσκουν μονομερῶς τὰ τοῦ Χριστιανισμοῦ.

Β´ Γυμνασίου: Καινὴ Διαθήκη (Τσανανᾶς-Μπάρλος)

.         Ἴσως εἶναι τὸ καλύτερο βιβλίο καὶ τῶν ἕξι τάξεων, κατὰ τὶς ἀπόψεις τῶν διδασκόντων. Τὸ κύριο πλεονέκτημά του εἶναι ἡ παράθεση αὐτουσίου τοῦ κειμένου τῆς Καινῆς Διαθήκης. Στὸ σύνολο 35 ἑνοτήτων θὰ μποροῦσαν νὰ παρατεθοῦν ἴσως τὰ νευραλγικὰ σημεῖα ὀρθοδοξίας, ρωμαιοκαθολικισμοῦ καὶ προτεσταντισμοῦ. Αὐτὸ καλύτερα νὰ γίνη πάλι στὸ τέλος τοῦ βιβλίου γιὰ νὰ μὴν ἐπικρατήση ἡ σύγχυση. Πρῶτα ἂς μποῦν οἱ μαθητὲς στὶς πηγὲς καὶ κατόπιν στὴν ἑρμηνεία τους.

Γ´ Γυμνασίου: Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία (Καραχάλιας-Μπράτη-Φίλιας-Πασσάκος)

.         Μᾶλλον εἶναι τὸ δυσκολότερο βιβλίο ὅλων τῶν τάξεων ἐξ αἰτίας τοῦ ἔντονου δοκιμιακοῦ του ὕφους. Τὰ παιδιὰ ἔχουν ἄγνωστες λέξεις σὲ κάθε πρόταση. Ἡ δὲ δοκιμιακὴ σύνταξη τὸ καθιστᾶ στὰ παιδιὰ κάπως ἀκατάληπτο.

.         Προτείνεται, χωρὶς νὰ ἀλλάξη ἡ θεματική του, νὰ παρατεθοῦν πολὺ περισσότερες πηγὲς στὴν νεοελληνική, οἱ ὁποῖες σὲ κάθε περίπτωση εἶναι ἀσύγκριτα πιὸ βιωματικὲς καὶ εὔληπτες. Παραδείγματα: Ἐκτενῆ παραθέματα ἀπὸ τὶς Πράξεις Ἀποστόλων γιὰ τὴν πρώτη Ἐκκλησία καὶ τὴν ἱεραποστολή, συναξάρια μαρτύρων, διατάγματα αὐτοκρατόρων, θεολογικὰ κείμενα Πατέρων, ὄροι τῶν Συνόδων, κείμενα τῶν φράγκων καὶ δυτικῶν (Ἀνσέλμου, Λουθήρου, Αὐγουστίνου, Ἀκινάτη).
.         Μὲ βάση αὐτὰ μπορεῖ νὰ γίνη μία ἐκτενὴς ἀποτίμηση στὸ τέλος τοῦ βιβλίου γιὰ τὰ πολιτιστικὰ θεμέλια τῆς χριστιανικῆς Εὐρώπης, ὅπως καὶ γιὰ τὶς ἀφορμὲς ποὺ ἔδωσαν αὐτὰ τὰ κείμενα στὴν πολεμική τοῦ Διαφωτισμοῦ ἀπέναντι στὴν Ἐκκλησία σὲ Εὐρώπη καὶ Ἑλλάδα. Ἐδῶ μπορεῖ νὰ ἀναπτυχθῆ ἡ πολιτιστικὴ τροπὴ τῆς Εὐρώπης τοὺς τελευταίους 2-3 αἰῶνες μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς ἐπιστήμης καὶ συχνὰ ἀντιθετικὰ μὲ τὴν θρησκεία.

Α´ Λυκείου: Ὀρθόδοξη Πίστη καὶ Λατρεία (Γκότσης – Μεταλληνὸς – Φίλιας)

.         Τὸ βιβλίο εἶναι ἀρκετὰ ἐξειδικευμένο γιὰ τοὺς καιρούς μας. Τὸ βιβλίο θεωρεῖ δεδομένο ὅτι ἀπευθύνεται σὲ Χριστιανοὺς κατηχούμενους καὶ αὐτὸ πλέον μοιάζει γιὰ μειονέκτημα. Χρησιμοποιεῖ πολὺ ἐκφράσεις τύπου «Ὁ Χριστός μας», «Ἡ θρησκεία μας», ἐνῶ πλέον οἱ ἐκκλησιαζόμενοι μαθητὲς εἶναι μειοψηφίες, μὲ τὸν ἀριθμὸ τῶν ἀλλοδαπῶν νὰ φθάνη στὸ 40% κάποιες φορές.
.         Ἴσως θὰ πρέπει μὲ βάση τὴν δογματικὴ διδασκαλία νὰ καταρτισθῆ ἡ δομὴ τῶν Μυστηρίων, καὶ μὲ βάση τὴν δογματικὴ τῶν ἄλλων Ὁμολογιῶν νὰ παρατεθοῦν οἱ ὅποιες λατρεῖες αὐτῶν. Τέλος μπορεῖ νὰ γίνη μία θρησκειολογικὴ παράθεση δογμάτων καὶ λατρείας στὶς τελευταῖες ἑνότητες.

Β´ Λυκείου: Χριστιανισμὸς καὶ Θρησκεύματα (Μόσχος-Δρίτσας-Παπαλεξανδρόπουλος)

.         Τὸ βιβλίο αὐτὸ θεωρεῖται πολὺ δύσκολο ἀπὸ τοὺς μαθητές, ὡστόσο παραμένει πολύτιμο καὶ βαθὺ στὴν πραγμάτευση τῶν θεμάτων. Θὰ μποροῦσε νὰ ἐνισχυθῆ κειμενικά.
.         Πρέπει νὰ σημειωθῆ ὅτι θὰ μποροῦσε ἡ ὕλη τῆς Β´ Λυκείου νὰ διδαχθῆ στὴν Α´ Λυκείου καὶ τῆς Α´ Λυκείου νὰ περάση στὴν Β´ Τάξη. Αὐτὸ ἔχει τὸ μειονέκτημα τοῦ μικρότερου τῆς ἡλικίας ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΕΤΟΣ, ἀλλὰ τὸ τεράστιο πλεονέκτημα ὅτι ὅλα τὰ παιδιὰ στὴν Α´ Λυκείου δίνουν βάρος σὲ ὅλα τὰ μαθήματα καὶ δὲν ἔχει ξεκινήσει ἡ προετοιμασία τῶν πανελληνίων, ὅπως γίνεται κατὰ τὴν Β´ Λυκείου, ὅπου κάθε μὴ πανελλαδικῶς ἐξεταζόμενο περνάει στὸ περιθώριο. Ἔτσι εὔκολα θὰ γίνη καὶ ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ δόγμα στὶς μορφὲς Λατρείας.

Γ´ Λυκείου: Χριστιανικὴ Ἠθικὴ (Μπέγζος – Παπαθανασίου)

.           Τὸ βιβλίο ὑποφέρει ἀπὸ τὸν ἐκτενῆ δοκιμιακὸ λόγο. Τὰ θρησκευτικὰ στὴν Γ´ Λυκείου εἶναι μόνο μία ὥρα καὶ δεδομένου ὅτι οἱ μαθητὲς στὸ σπίτι δὲν διαβάζουν ποτὲ λόγῳ πανελληνίων, ὅλη ἡ ἐργασία ἀναγκαστικὰ γίνεται στὸ Σχολεῖο. Κρίνεται σκόπιμο νὰ πολλαπλασιαστοῦν οἱ πηγὲς τῆς Ἠθικῆς καὶ οἱ μαθητὲς μὲ τὸν καθηγητὴ νὰ τὶς χειριστοῦν κατὰ τὸ δοκοῦν, ἀντὶ νὰ παρατίθεται ἕνα ἐκτενὲς δοκίμιο ἕτοιμων ἀπαντήσεων.
.           Ὕστερα ἀπὸ ὅλα αὐτὰ νομίζω ὅτι μελετώντας οἱ μαθητὲς τῆς Α´ Γυμνασίου τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, θὰ ἔχουν τὴν δυνατότητα νὰ δοῦν πῶς ἑρμηνεύεται ἀπὸ τὸν Χριστιανισμό, τὸν Ἰουδαϊσμὸ καὶ τὸν Ἰσλαμισμό· οἱ μαθητὲς τῆς Β´ Γυμνασίου θὰ δοῦν πῶς ἡ Καινὴ Διαθήκη ἑρμηνεύεται ἀπὸ τὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὶς ἄλλες Ὁμολογίες· οἱ μαθητὲς τῆς Γ´ Γυμνασίου θὰ διαπιστώσουν πῶς ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία ἀναπτύχθηκε ἐν μέσῳ ποικίλων ἰδεολογιῶν καὶ θρησκευτικῶν ρευμάτων· οἱ μαθητὲς τῆς Α´ Λυκείου θὰ καταλάβουν πῶς λατρεύεται ὁ Θεὸς σὲ ὅλες τὶς θρησκεῖες, κατ᾽ ἐξοχὴν ὅμως στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία· καὶ οἱ μαθητὲς τῆς Β´ καὶ Γ´ Λυκείου θὰ ἔχουν τὴν εὐκαιρία νὰ ἐξετάσουν πῶς οἱ ἄνθρωποι ὅλων τῶν Θρησκειῶν καὶ Ὁμολογιῶν μποροῦν νὰ ἀνταποκριθοῦν στὶς ἀπαιτήσεις τῆς σύγχρονης ζωῆς.
.           Γιὰ τὴν πρόταση αὐτὴ κανένα ἀπὸ τὰ πλεονεκτήματα ποὺ προσφέρει τὸ κάθε ἕνα ἀπὸ τὰ δύο Προγράμματα δὲν ἀναιρεῖται, διότι: Πρῶτον, δημιουργεῖται μία ἱστορικὴ καὶ χρονολογικὰ ἐκτενὴς ἀναλυτικὴ συγκρότηση τῶν θρησκευτικῶν φαινομένων. Δεύτερον, ἀξιοποιεῖται κάθε δυνατὴ παιδαγωγικὴ μέθοδος τῆς σύγχρονης ἐπιστήμης. Καί, τρίτον, ὁ διδάσκων ἔχοντας μία μεθοδικὴ – ἀναλυτική, ἱστορικοφιλολογικὴ βάση μπορεῖ νὰ προσαρμόση τὸ μάθημα στὸ ἐπίπεδο τῆς τάξης του καὶ νὰ χρησιμοποιήση ὅ,τι μέσα διδασκαλίας θεωρεῖ καταλληλότερα.
.           Ἕνα τέτοιο μάθημα θὰ μποροῦσαν νὰ παρακολουθοῦν ὅλοι οἱ μαθητές, ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς ἄθρησκους καὶ ἄθεους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἤθελαν νὰ ἀπαλλαγοῦν, καὶ αὐτὸ τοὺς τὸ ἐπιτρέπει ἡ ἰσχύουσα νομοθεσία.
.           Ὁ Νομικὸς Σύμβουλος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου κ. Θεόδωρος Παπαγεωργίου σὲ ἕνα ἐνδιαφέρον ἄρθρο του μὲ τίτλο «Νόμιμοι λόγοι ἐξαίρεσης ἀπὸ τὴν παρακολούθηση τοῦ μαθήματος τῶν Θρησκευτικῶν», τὸ ὁποῖο πρόκειται προσεχῶς νὰ δημοσιευθῆ, κάνει ἀνάλυση τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος καὶ τῆς νομοθεσίας ὡς πρὸς τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν ὡς κριτηρίου ἀπαλλαγῆς, παρουσιάζει δὲ τὰ σύγχρονα πορίσματα ἀπὸ τὴν νομολογία τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Δικαστηρίου τῶν Δικαιωμάτων τοῦ Ἀνθρώπου ὡς πρὸς τὸν νόμιμο λόγο ἐξαίρεσης καὶ ὑποστηρίζει ὅτι τελικὰ μποροῦν νὰ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν γιὰ λόγους θρησκευτικῆς συνείδησης, οἱ ὁποῖοι ὁρίζονται, ὅπως ἔχει ἀποφανθῆ σχετικῶς τὸ Διοικητικὸ Ἐφετεῖο Χανίων, ποὺ εἴδαμε πιὸ πάνω.
.           Ἄλλη πρόταση-λύση, πρὸς τὸ παρόν, δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξη γιὰ τὴν ἐπίλυση τοῦ θέματος αὐτοῦ.
.           Ἂν μερικοὶ ἐπιμείνουν στὸ νὰ εἰσαχθῆ ἕνα διαθρησκειακὸ συγκριτικῆς θρησκειολογίας μάθημα Θρησκευτικῶν, τότε θὰ συμβοῦν τρία γεγονότα.
.           Πρῶτον, θὰ κινοῦνται ἔξω ἀπὸ τὸ Σύνταγμα τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας, τὶς ἑρμηνευτικὲς ἀποφάσεις τῶν Ἑλληνικῶν Δικαστηρίων, ἀλλὰ καὶ τῆς Εὐρωπαϊκῆς πρακτικῆς.
.           Δεύτερον, οἱ ἄθεοι καὶ οἱ ἄθρησκοι καὶ πάλι θὰ ζητήσουν ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν, γιὰ τοὺς δικούς τους λόγους καὶ ἐπειδὴ θὰ διδάσκεται ἀπὸ ἕναν ὀρθόδοξο θεολόγο.
.           Τρίτον, οἱ ἑτερόδοξοι καὶ ἐτερόθρησκοι θὰ ζητήσουν ἀπαλλαγὴ ἀπὸ ἕνα τέτοιο μάθημα, τὸ ὁποῖο θὰ ἔχη συγκρητιστικὸ περιεχόμενο καὶ μάλιστα θὰ διδάσκεται καὶ ἀπὸ ἕναν Ὀρθόδοξο θεολόγο, καὶ
.           Τέταρτον, θὰ ζητήσουν ἐπὶ πλέον καὶ οἱ Ὀρθόδοξοι γονεῖς τῶν μαθητῶν νὰ ἁπαλλάσσωνται τὰ παιδιά τους ἀπὸ ἕνα τέτοιο διαθρησκειακὸ μάθημα, γιὰ λόγους «θρησκευτικῆς συνειδήσεως», ὥστε νὰ μὴ ἀμβλυνθῆ τὸ ὀρθόδοξο κριτήριο στὰ παιδιά τους.
.           πομένως, οτως λλως, μία τέτοια νέργεια θ συντελέση στε τ μάθημα τν Θρησκευτικν ν καταργηθ π τ Σχολεα ν τος πράγμασιν. Ατ εναι φοβερό, κτς κι ν κάποιοι τ πιθυμον.

4.     Ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν

.           Νομίζω ὅτι ἐὰν τὰ προγράμματα καταρτισθοῦν σύμφωνα μὲ τὴν πρόταση, ποὺ ἐξέθεσα, καὶ οἱ διδάσκοντες θεολόγοι εἶναι κατάλληλοι φορεῖς τῆς ἀγωγῆς, τότε δὲν θὰ ὑπάρχη ἡ τάση νὰ ζητοῦν οἱ γονεῖς καὶ οἱ μαθητὲς τὴν ἀπαλλαγή τους ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν.
.           Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἡ ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν μπορεῖ νὰ ἰσχύση, ὅταν συντρέχουν δύο ὄροι.
.           Ὁ πρῶτος ὅρος, ὅταν δηλώνεται ἀπὸ τοὺς μαθητὲς ἢ τοὺς γονεῖς τους ὅτι οἱ μαθητὲς θέλουν νὰ ἀπαλλαγοῦν γιὰ λόγους θρησκευτικῆς συνειδήσεως, ἐπειδὴ εἶναι «ἑτερόδοξοι, ἐτερόθρησκοι καὶ ἄθεοι ἢ ἄθρησκοι», ὅπως ἐπιτάσσει ἡ νομολογία τῶν Ἀνωτάτων Δικαστηρίων.
.           Ὁ δεύτερος ὅρος εἶναι ὅσοι ζήτησαν νὰ ἀπαλλαγοῦν, θὰ πρέπει νὰ διδαχθοῦν ἄλλο μάθημα, τὸ ὁποῖο θὰ ἀναφέρεται στὸν πολιτισμὸ τῆς χώρας. Στὸ πολιτιστικὸ αὐτὸ μάθημα θὰ ἔχουν τὴν δυνατότητα οἱ μαθητὲς νὰ μάθουν τὸ πολιτιστικὸ πλαίσιο, στὸ ὁποῖο ἐντάσσονται. Αὐτὸ εἶναι ἀπαραίτητο, γιατί ὅταν κανεὶς δὲν δέχεται τὸν κοινωνικὸ χῶρο, στὸν ὁποῖον ζῆ, μὲ τὴν ὅλη πολιτιστική του δομή, τότε θὰ ἀπωθηθῆ στὸ λεγόμενο περιθώριο τῆς κοινωνίας.
.           Ὅταν κάνουμε λόγο γιὰ περιθώριο τῆς κοινωνίας, ἐννοοῦμε τὰ διάφορα γκέτο, οἱ κοινότητες ποὺ βρίσκονται σὲ κατάσταση κοινωνικῆς μειονεξίας, ὁ «ἐξωκοινωνικὸς χῶρος», ὅσοι βρίσκονται σὲ «κοινωνικὸ ἀποκλεισμό», καὶ γενικὰ περιθωριακὸς ἄνθρωπος εἶναι ἐκεῖνος ποὺ εἴτε μὲ τὴν θέλησή του εἴτε χωρὶς αὐτήν, ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὴν κοινωνία ἢ ὁ τρόπος παραγωγῆς τὸν πετάει ἔξω ἀπὸ τὴν κοινωνία ἔστω γιὰ λίγο χρονικὰ διάστημα (Ἀριστείδης Βαρριᾶς, Περιθωριακότητα κα κκλησία).
.           Βέβαια, μερικοὶ ἰσχυρίζονται ὅτι γιὰ νὰ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν, δὲν θέλουν νὰ ἐκφράσουν τὴν θρησκευτικὴ ἢ ἀθεϊστική τους συνείδηση γιὰ νὰ προστατευθοῦν, γι᾽ αὐτὸ ζητοῦν τὴν ἀπαλλαγή τους, χωρὶς νὰ προσδιορίζουν τὰ ἰδεολογικὰ πιστεύματά τους.
.           Ὅμως, τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ δὲν εὐσταθῆ γιὰ δύο σοβαροὺς λόγους.
.         Ὁ πρῶτος λόγος, σύμφωνα μὲ τὸν Εὐάγγελο Βενιζέλο, εἶναι ὅτι σὲ κάθε εὐνομούμενη Πολιτεία ὑπάρχουν πολλὲς περιπτώσεις, στὶς ὁποῖες ἐπιτρέπεται καὶ ἐπιβάλλεται «ἡ γνωστοποίηση τῶν θρησκευτικῶν πεποιθήσεων τοῦ ἀτόμου πρὸς τὸ κράτος». Αὐτὲς οἱ γνωστοποιήσεις εἶναι «πολὺ συχνὰ ἀναγκαῖες γιὰ τὴν ἀτομικὴ ἢ ὁμαδικὴ ἄσκηση τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας, εἴτε ὡς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς συνείδησης, εἴτε ὡς ἐλευθερίας τοῦ θρησκευτικοῦ συνεταιρισμοῦ, εἴτε ὡς ἐλευθερίας τῆς λατρείας».
.           Μερικὰ παραδείγματα, μὲ τὰ ὁποῖα ὁ πολίτης γνωστοποιεῖ τὶς θρησκευτικές του πεποιθήσεις εἶναι ἡ δήλωση μὴ ἐκπλήρωσης «τῶν στρατιωτικῶν ὑποχρεώσεων γιὰ λόγους συνειδησιακῆς ἀντίρρησης» ποὺ τεκμηριώνεται· ἡ δήλωση καὶ τέλεση θρησκευτικοῦ γάμου, «ἐφόσον αὐτὴ καταχωρίζεται ἀπὸ τὴν ἁρμόδια κρατικὴ ἀρχὴ καὶ ἔχει ἔννομες συνέπειες»· ἡ δήλωση σὲ ὁρισμένα εὐρωπαϊκὰ κράτη σὲ ποιὰ ἐκκλησία ἀνήκει ἕνας πολίτης ποὺ ἔχει σχέση μὲ τὴν φορολογία· ἡ δήλωση γιὰ τὸ ὄνομα ἑνὸς ἀνθρώπου καὶ ἡ ἀλλαγὴ τοῦ ὀνόματος «λόγῳ ἀλλαγῆς θρησκευτικῶν πεποιθήσεων», ἀλλὰ καὶ ἡ ἀμφίεση, ὅταν τὸ κράτος τηρεῖ φωτογραφικὸ ἀρχεῖο· ἡ αἴτηση τῶν μελῶν «μιᾶς θρησκευτικῆς συσσωμάτωσης» γιὰ τὴν ἵδρυση ναοῦ ἢ εὐκτηρίου οἴκου· ἡ ζήτηση ἀδείας γιὰ ἵδρυση ραδιοφωνικοῦ ἢ τηλεοπτικοῦ σταθμοῦ· ἡ ἵδρυση θρησκευτικοῦ σωματείου καὶ ἡ ἐγγραφὴ στὰ βιβλία τοῦ Πρωτοδικείου τῆς ἕδρας του ἢ ἡ σύσταση ἱδρύματος θρησκευτικοῦ χαρακτήρα μὲ τὴν ἔκδοση Προεδρικοῦ Διατάγματος.
.           Γενικά, «ἡ δήλωση τῶν θρησκευτικῶν πεποιθήσεων πρὸς κρατικὴ ἀρχὴ εἶναι σὲ ἀρκετὲς περιπτώσεις στοιχεῖο ἀναγκαῖο γιὰ τὴν θετικὴ προστασία τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας, ἰδίως ὅταν οἱ φορεῖς ἄσκησής της συνιστοῦν μειονότητα σὲ σχέση μὲ τὴν ἐπικρατοῦσα θρησκεία, ἀλλὰ καὶ ὄχι μόνον».
.             Ὁ δεύτερος λόγος εἶναι ὅτι ὁ φόβος νὰ ὑποστοῦν οἱ μαθητὲς διάφορες συνέπειες, ἐὰν ἀποκαλύψουν τὸ θρήσκευμά τους, δηλώνει τὴν ὕπαρξη ἑνὸς Κράτους ποὺ δὲν λειτουργεῖ μὲ δημοκρατικὸ τρόπο. Μιὰ καλῶς εὐνομούμενη Δημοκρατία προστατεύει τοὺς πολίτες της, ἀκόμη καὶ αὐτοὺς ποὺ ἀποτελοῦν μειοψηφία, μὲ τοὺς θεσμούς, τοὺς νόμους, ὁπότε δὲν πρέπει νὰ ὑφίσταται κίνδυνος καταδιώξεως ἢ καταπατήσεως τῶν θρησκευτικῶν πεποιθήσεων. Ἄλλωστε, ἐμεῖς στὴν Ἑλλάδα ἔχουμε δώσει δείγματα, ἀκόμη καὶ σὲ δύσκολες περιστάσεις, ὅτι εἴμαστε εὐαίσθητοι σὲ κάθε ξένον, πρόσφυγα, μετανάσταση, ἀλλόθρησκο καὶ ἀλλόδοξο καὶ προστατεύουμε τὰ δικαιώματά τους νὰ πιστεύουν καὶ νὰ λατρεύουν σύμφωνα μὲ τὶς ἀτομικές τους πεποιθήσεις. Ἐὰν παρατηρήθηκαν διάφορες ἐκτροπές, αὐτὸ εἶναι ἐξαίρεση τοῦ κανόνος.

Μακαριώτατε,
ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ

.             Μὲ τὴν εἰσήγησή μου αὐτὴ δὲν φιλοδόξησα νὰ ἐξαντλήσω τὸ θέμα τοῦ περιεχομένου καὶ τῆς διδασκαλίας τοῦ μαθήματος τῶν Θρησκευτικῶν, ἀλλὰ νὰ θίξω μερικὲς πλευρές του. Κυρίως ἐκεῖνο ποὺ ἤθελα νὰ τονίσω εἶναι ὅτι θὰ πρέπει νὰ ὑπερβοῦμε τὶς ἀντιπαλότητες, νὰ βροῦμε μία λύση, ἡ ὁποία νὰ συγκεράση τὶς δύο ἀντίθετες πλευρές.
.         Ἡ πρότασή μου, λοιπόν, εἶναι νὰ ἐπικεντρωθῆ τὸ ἐνδιαφέρον στὸ τρέχον Πρόγραμμα Σπουδῶν μὲ τὴν δική του θεματικὴ μεθοδολογία, στὸ ὁποῖο ὅμως νὰ γίνουν μερικὲς βελτιώσεις, ἐντάσσοντας τὸ στὰ σύγχρονα παιδευτικὰ δεδομένα, ὅποτε νὰ εἰσαχθοῦν σὲ κάθε βιβλίο –ὄχι σὲ κάθε μάθημα– μερικὰ κεφάλαια θρησκειολογικά, ἀνάλογα μὲ τὴν θεματολογία τοῦ βιβλίου, ἀφοῦ ὅμως δοθῆ προτεραιότητα στὴν ὀρθόδοξη παράδοση, τὴν ὁποία ἀκολουθεῖ ἡ πλειοψηφία τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ χρησιμοποιηθοῦν ὡς ἐφαρμογὲς καὶ τὰ καλὰ στοιχεῖα τοῦ Νέου Προγράμματος Σπουδῶν.
.           Αὐτὴ ἡ πρόταση εἶναι σύμφωνη μὲ τὸ Σύνταγμα, τὶς ἀποφάσεις τῶν Ἀνωτάτων Διοικητικῶν Δικαστηρίων τῆς Χώρας μας καὶ τῆς εὐρωπαϊκῆς πολιτικῆς. Ὡστόσο, μόνον οἱ ἑτερόδοξοι, ἐτερόθρησκοι καὶ οἱ ἄθρησκοι ἔχουν τὸ συνταγματικὸ δικαίωμα νὰ ζητήσουν ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν, γιὰ λόγους θρησκευτικῆς συνειδήσεως, μὲ τὴν ὑποχρέωση ὅμως νὰ διδαχθοῦν ἄλλο μάθημα.–

,

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: