ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ–1 (Μητροπ. Ναυπάκτου Ἱερόθεος)

Σχολαστικὴ καὶ μεταπατερικὴ θεολογία
[Α´]

Toῦ Μητροπολίτου Ναυπάκτου καὶ Ἁγίου Βλασίου
Ἱεροθέου

13_04_12.            Ὅταν κανεὶς δέχεται τὴν πρόσκληση νὰ συμμετάσχη σὲ μιὰ ἐκδήλωση γιὰ νὰ παρουσιάση ἕνα βιβλίο καὶ νὰ τιμήση τὸν συγγραφέα του, συνήθως δέχεται τὶς εὐχαριστίες τοῦ τιμωμένου γιὰ τὸν κόπο ποὺ κατέβαλε γιὰ νὰ γράψη τὴν ὁμιλία του. Ὅμως, στὴν παροῦσα περίσταση θὰ ἤθελα ἐγὼ νὰ εὐχαριστήσω τὸν κοπιάσαντα συγγραφέα τοῦ βιβλίου ποὺ παρουσιάζεται σήμερα.
.            Εἶναι ἀλήθεια ὅτι κάθε μέρα στὸ γραφεῖο μου λαμβάνω μαζὶ μὲ τὴν ἀλληλογραφία καὶ νέα βιβλία ποὺ μοῦ ἀποστέλλονται μὲ τιμὴ ἀπὸ τοὺς συγγραφεῖς. Εἶναι ἀκόμη εὐνόητο ὅτι δὲν μπορῶ νὰ μελετήσω ὅλα τὰ βιβλία ποὺ λαμβάνω, ἀλλὰ ἐπιλέγω ἐκεῖνα ποὺ μὲ ἐνδιαφέρουν καὶ μοῦ προκαλοῦν τὴν προσοχή, κυρίως σὲ ἕνα θέμα ποὺ μὲ ἀπασχολεῖ ἐκεῖνο τὸν καιρό. Ἕνα ἀπὸ αὐτὰ ποὺ ἀπέσπασαν ἀμέσως τὴν προσοχή μου εἶναι τὸ βιβλίο τοῦ καθηγητῆ τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας Βελλᾶς Ἰωαννίνων Γεωργίου Παναγοπούλου, μὲ τίτλο «Εἰσαγωγὴ στὴν ἱστορία τῆς δυτικῆς θεολογίας» καὶ ὑπότιτλο «Πρόσωπα, διδασκαλία, κριτικὴ θεώρηση ἀπὸ τὴν ἄποψη τῆς Ὀρθόδοξης Παράδοσης». Πάντοτε ἐνδιαφερόμουν γιὰ τὴν δυτικὴ θεολογία, μελέτησα πολλὰ κείμενα σχετικὰ μὲ τὸ θέμα αὐτό, μάλιστα τὸν τελευταῖο καιρὸ ἀσχολοῦμαι μὲ τὸ θέμα αὐτό, ὅπως θὰ πῶ στὴν συνέχεια, καὶ γι’ αὐτὸ ἀμέσως ἄρχισα τὴν ἀνάγνωσή του, παίρνοντάς τὸ μαζί μου κατὰ τὶς μετακινήσεις μου, καὶ ὑπογραμμίζοντας τὰ σημεῖα ποὺ μοῦ προκαλοῦσαν τὸ ἐνδιαφέρον. Ἔτσι, θεωρῶ τιμὴ ποὺ μὲ προσκάλεσε ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας νὰ συμμετάσχω σὲ αὐτὴν τὴν παρουσίαση τοῦ βιβλίου του καὶ νὰ ἐκφράσω τὶς ἀπόψεις μου γι’ αὐτό. Θὰ τονίσω τρία σημεῖα.

 1. Τὰ πλαίσια τῆς σχολαστικῆς θεολογίας

.                  Στὴν ἱστορία τῆς δυτικῆς θεολογίας ὡς σχολαστικὴ θεολογία χαρακτηρίζεται ἡ θεολογία ποὺ ἀναπτύχθηκε μεταξὺ τοῦ 11ου καὶ 13ου αἰῶνος στὴν Δύση, στὴν προσπάθεια τῶν δυτικῶν θεολόγων νὰ ὑπερβοῦν τὴν πατερικὴ θεολογία, ἡ ὁποία, ὅπως πίστευαν, τελείωσε τὸν 8ο αἰώνα μὲ τὴν διδασκαλία τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, ὁ ὁποῖος θεωρεῖται ὡς ὁ τελευταῖος Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ ὅρος σχολαστικὴ θεολογία δημιουργήθηκε ἀπὸ τὶς σχολὲς ποὺ ὑπῆρχαν τότε στὰ Πανεπιστήμια, καὶ μάλιστα σχολαστικοὶ θεολόγοι λέγονται αὐτοὶ ποὺ σήμερα χαρακτηρίζονται φοιτητὲς ἢ πανεπιστημιακοί, καὶ διαιροῦνται κατὰ διάφορες σχολές.
.            Βασικὴ ἀρχὴ τοῦ σχολαστικισμοῦ εἶναι ὁ τρόπος ἔρευνας καὶ ἡ μέθοδος γνώσης ποὺ εἶναι ἡ λογική, ὁπότε οἱ θεολόγοι αὐτοὶ ἔθεσαν τὴν λογικὴ ὡς τὸ ὄργανο τῆς γνώσης, τόσο τοῦ κόσμου τῶν ἐπιστημῶν ὅσο καὶ τοῦ Θεοῦ. Οἱ σχολαστικοὶ μελετοῦσαν τὸν Θεὸ καὶ ὅλα τὰ θέματα τῆς θεολογίας μέσα ἀπὸ τὸν στοχασμό, τὴν λογική, τὸν ὀρθὸ λόγο, χρησιμοποιώντας τὴν κλασσικὴ μεταφυσική, τὸν συνδυασμὸ μεταξὺ Πλάτωνος καὶ Ἀριστοτέλους, κυρίως τοῦ δευτέρου. Ἔτσι, οἱ σχολαστικοὶ θεολόγοι ἔκαναν κατάχρηση τῆς διαλεκτικῆς μεθόδου γιὰ νὰ κατανοήσουν λογικὰ τὰ σχετικὰ μὲ τὸν Θεό. Ταύτιζαν τὴν μεθοδολογία τῆς γνώσης τόσο γιὰ τὸν Θεὸ ὅσο καὶ γιὰ τὴν κτίση.
.            Ἡ σχολαστικὴ θεολογία ἀποτελεῖ ἕνα μέρος τῆς μεσαιωνικῆς θεολογίας στὴν Δύση, καὶ διαιρεῖται στὴν προσχολαστικὴ θεολογία (9ος-10ος αἰὼν μ.Χ.), τὴν κυρίως σχολαστικὴ θεολογία ποὺ ἔφθασε στὴν ἀκμή της μὲ τὸν Θωμᾶ τὸν Ἀκινάτη (11ος-13ος αἰὼν μ.Χ.) καὶ τὴν παρακμὴ τῆς σχολαστικῆς θεολογίας ποὺ ἄρχισε μὲ τὸν Γουλιέλμο Ὄκκαμ (14ος αἰὼν μ.Χ.). Ὁ καθηγητὴς Γεώργιος Παναγόπουλος στὸ σημαντικὸ αὐτὸ βιβλίο ποὺ παρουσιάζεται σήμερα, στὴν ἀρχὴ ἀναλύει τὴν διδασκαλία τῶν σχολαστικῶν θεολόγων, καὶ στὴν συνέχεια φθάνει στὴν ἀνάλυση τῆς διδασκαλίας τοῦ Μαρτίνου Λουθήρου, καθὼς ἐπίσης παρουσιάζει τὶς σχέσεις μεταξὺ Ὀρθοδοξίας καὶ Ρωμαιοκαθολικισμοῦ. Εἶναι φανερὸ ὅτι καταγράφει τὶς ἀπόψεις τῶν βασικῶν σχολαστικῶν καὶ μετασχολαστικῶν θεολόγων, ἀλλὰ βλέπει καὶ τὶς ἐπιρροὲς ποὺ ἄσκησε ἡ σχολαστικὴ θεολογία στὸν Προτεσταντισμὸ καὶ τὸν Παπικὸ-Ρωμαιοκαθολικισμό, ὁπότε παρουσιάζεται ὅλο τὸ πανόραμα τῆς δυτικῆς θεολογίας. Ἀπὸ τοὺς σχολαστικοὺς θεολόγους στὸ βιβλίο ἀναφέρονται: ὁ Ἄνσελμος Κανταβρυγίας (1033-1109), ὁ Οὖγος (1097-1141) καὶ ὁ Ριχάρδος (1120-1173) τοῦ ἁγίου Βίκτωρος, ὁ Μποναβεντούρα (1221-1274), ὁ Θωμᾶς ὁ Ἀκινάτης (1224/25-1274) ὁ Ἰωάννης Δοὺνς Σκῶτος (1265/66-1308) καὶ ὁ Γουλιέλμος Ὄκκαμ (1288-1348). Ἀπὸ τοὺς προτεστάντες θεολόγους ἀναφέρεται ὁ Μαρτίνος Λούθηρος (1483-1546) ὁ «ἱδρυτὴς τοῦ βορειοευρωπαϊκοῦ Χριστιανισμοῦ τῆς νεωτερικότητας», ἀλλὰ καὶ ἡ «ἱδρυτικὴ φιγούρα τοῦ συγχρόνου Γερμανικοῦ πολιτισμοῦ». Σὲ κάθε ἕναν ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς θεολόγους προηγοῦνται τὰ ἀπαραίτητα βιογραφικὰ στοιχεῖα τους καὶ ἀκολουθεῖ ἡ ἀνάλυση τῆς διδασκαλίας τους σὲ ἀντιπαραβολὴ πάντοτε μὲ τὴν ὀρθόδοξη θεολογία. Στὸ τέλος τῆς ἀνάλυσης τῆς διδασκαλίας τοῦ κάθε θεολόγου παρατίθενται χαρακτηριστικὰ κείμενά του στὴν ἑλληνικὴ καὶ τὴν λατινικὴ γλώσσα. Καὶ στὸ παράρτημα τοῦ βιβλίου παρουσιάζεται τὸ κείμενο «Ὀρθοδοξία καὶ Ρωμαιοκαθολικισμός», τὸ ὁποῖο στὴν πραγματικότητα εἶναι ἕνα «ἱστορικοδογματικὸ σχόλιο στὸ ἐρώτημα περὶ τοῦ σχίσματος Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως». Μ τν τρόπο ατν ξετάζεται συνοπτικς λο τ φάσμα τς διαφορς μεταξὺ τῆς δυτικς κα νατολικς θεολογίας.

.            Ὁ συγγραφέας, ὅπως γράφει στὸ προλογικό του σημείωμα, προκειμένου νὰ διδάξη στὴν Ἀνωτάτη Ἐκκλησιαστικὴ Ἀκαδημία Βελλᾶς Ἰωαννίνων τὸ μάθημα ποὺ τοῦ ἀνατέθηκε τῆς ἱστορίας τῆς δυτικῆς θεολογίας, συνέταξε αὐτὸ τὸ βιβλίο γιατί, ὅπως ἐξηγεῖ, «ἔκρινα σκόπιμο νὰ προβῶ, παράλληλα μὲ τὴν προετοιμασία καὶ πραγματοποίηση τῶν παραδόσεών μου, στὴν ἐκπόνηση ἑνὸς κατὰ τὸ δυνατὸν περιεκτικοῦ καὶ εὐσυνόπτου σχετικοῦ ἐγχειριδίου, στὸ ὁποῖο ἐπὶ πλέον θὰ δοκίμαζα ἕνα εἶδος κριτικῆς συνθεώρησης τῶν θεολογικῶν ἐξελίξεων τῆς Δύσης μὲ τὶς θεμελιώδεις θέσεις τῆς Ὀρθόδοξης κατὰ Ἀνατολὰς Ἐκκλησίας».
.            Διαβάζοντας μὲ πολὺ ἐνδιαφέρον τὸ ἐγχειρίδιο αὐτὸ διέκρινα τὶς γνώσεις τοῦ συγγραφέως γιὰ τὴν δυτικὴ θεολογία, τὴν ἐπιστημονικὴ μέθοδο διερευνήσεως τοῦ θέματός του, τὴν κατανόηση τῆς ὀρθοδόξου ἐμπειρικῆς θεοπτικῆς θεολογίας τῶν ἁγίων Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὴν σημαντικὴ καὶ καίρια ἐπισήμανση τῶν διαφορῶν μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν θεολογικῶν παραδόσεων. Τὸ προσὸν ποὺ διαθέτει ὁ συγγραφεὺς νὰ γνωρίζη τὴν γερμανικὴ γλώσσα καὶ τὴν δυτικὴ βιβλιογραφία, τὰ ἔντονα διανοητικά του προσόντα καὶ χαρίσματα, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀφομοιωτική του ἱκανότητα στὸ νὰ γνωρίζη τὰ βασικὰ σημεῖα τῆς πατερικῆς θεολογίας τὸν κατέστησαν ἱκανὸν νὰ συγγράψη αὐτὸ τὸ σημαντικὸ βιβλίο, τὸ ὁποῖο μοῦ δημιούργησε ἐντύπωση κατὰ τὴν πορεία τῆς ἀνάγνωσής του.
.            Μπορῶ νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι γνωρίζοντας τὰ σχετικὰ μὲ τὴν σχολαστικὴ θεολογία καὶ τὸ τί διεμόρφωσε αὐτὴ ἡ θεολογία στὴν Δύση, ἀλλὰ καὶ στὴν σύγχρονη θεολογικὴ σκέψη, διάβαζα τὸ βιβλίο μὲ πολὺ ἐνδιαφέρον, σημείωνα τὰ σημεῖα ποὺ μὲ ἐντυπωσίαζαν, ὥστε ὁλόκληρο σχεδὸν τὸ βιβλίο νὰ εἶναι ὑπογραμμισμένο. Ἔτσι θεωρ τ βιβλίο ατ πρωτότυπο κα ς τ καλύτερο στ εδος του. Ξεκαθαρίζει πολλ συγκεχυμένα σημεα κα παρουσιάζει τν οσία τς διαφορς μεταξύ της πατερικς κα μεταπατερικς θεολογίας.
.            Τὰ θεολογικὰ ζητήματα ποὺ θίγονται στὸ εὐσύνοπτο αὐτὸ ἐγχειρίδιο εἶναι πολλά. Τὰ βασικὰ θέματα ποὺ διαπραγματεύονται εἶναι τὸ θέμα τοῦ Θεοῦ, ἡ σχέση τοῦ Θεοῦ μὲ τὸν κόσμο, ἡ ἀπολυτρωτικὴ θυσία τοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ἡ σχέση καὶ διαφορὰ μεταξὺ φιλοσοφίας καὶ θεολογίας. Μέσα σὲ αὐτὰ θίγονται πολλὰ ζητήματα, ὅπως τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα καὶ ἡ ἱκανοποίηση τῆς θείας δικαιοσύνης, ἡ πίστη καὶ ὁ λόγος ἡ θεολογία καὶ ἡ φιλοσοφία, ἡ ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ, ἡ χάρη καὶ ἀγαθὰ ἔργα, ἡ Ἐκκλησία, ἡ Ἁγία Γραφὴ καὶ τὰ Μυστήρια κλπ.
.            Τὰ ἐπὶ μέρους θέματα ποὺ θίγονται εἶναι ποικίλα. Θὰ σημειώσω μερικὰ ἀπὸ αὐτά, ὅπως: ἡ πλατωνικὴ ἀνάμνηση καὶ ἡ ἀριστοτελικὴ ἀφαίρεση ἡ οὐσία καὶ τὰ ἀρχέτυπα κατὰ τὴν κλασσικὴ μεταφυσικὴ ἡ θεωρία τῆς analogia entis τὸ μεταφυσικὸ θεμέλιο, ἤτοι ὁ ἀριστοτελικὸς ὑλομορφισμὸς καὶ ὁ νεοπλατωνικὸς ἐξεμπλαρισμὸς -ἡ θεία πραγματικότητα κατὰ τὸν Πλάτωνα οἱ βάσεις τῆς σχολαστικῆς θεολογίας ἡ διαφορὰ μεταξύ τῆς σχολαστικῆς καὶ τῆς πατερικῆς θεολογίας ὁ συνδυασμὸς μεταξὺ μυστικισμοῦ καὶ ὀρθολογισμοῦ, ἡ σχέση μεταξὺ φύσης καὶ χάρης, οἱ «λειτουργικὲς ἔννοιες» τοῦ ἐνεργείᾳ καὶ τοῦ δυνάμει, δηλαδὴ οἱ ἔννοιες τοῦ actus καὶ τῆς potentia, ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ρεαλισμοῦ καὶ νομιναλισμοῦ, ὁ βολονταρισμὸς καὶ οἱ θεολογικὲς συνεπαγωγές του, ἡ φράγκικη θεολογία μὲ τὸν φεουδαρχικὸ τρόπο ὀργάνωσης τῆς κοινωνίας, οἱ πλατωνικὲς ἀπόψεις τοῦ Βαρλαάμ, ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴν μεσαιωνικὴ θεολογία στὴν μεταρρύθμιση, τὴν νεωτερικότητα καὶ τὸν γερμανικὸ διαφωτισμὸ καὶ πολλὰ ἄλλα.
.            Ἀπὸ αὐτὰ φαίνεται ὅτι πρόκειται γιὰ μιὰ σπουδαία μελέτη, στὴν ὁποία ἐξετάζεται ἡ δυτικὴ θεολογία ἀπὸ τὸν σχολαστικισμὸ μέχρι τὶς ἡμέρες μας, μέσα ἀπὸ τὴν πατερικὴ προοπτική, ἀφοῦ συγγραφες κρίνει λη τν δυτικ θεολογία κα τ ποτελέσματά της μ βάση τν κραιφν πατερικ ρθόδοξη θεολογία τς θεώσεως κα τν θεοπτν γίων. Διέκρινα ὅτι γίνονται πολλὲς ἀναφορὲς στὴν θέωση καὶ τὴν θεολογία τῶν θεοπτῶν Πατέρων, γίνεται καλὴ χρήση τῆς διδασκαλίας τοῦ ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, τοῦ ἁγίου Συμεὼν τοῦ Νέου Θεολόγου καὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ.
.            Πρόκειται γιὰ ἕνα σημαντικὸ βιβλίο στὸ εἶδος του καὶ προσφέρει πολλὲς φιλοσοφικὲς καὶ θεολογικὲς γνώσεις.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ: https://christianvivliografia.wordpress.com/2013/05/14/σχολαστικὴ-καὶ-μεταπατερικὴ-θεολογ2/

ΠΗΓΗ:parembasis.gr

, ,

  1. Σχολιάστε

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: